Intermezzo – Trafohuisjes

Gerede kans dat ‘netcongestie’ wordt uitgeroepen tot Woord van het Jaar 2026. Ineens is het onder ons. Overal zoemt het rond. Ook Horst aan de Maas is inmiddels getroffen door netcongestie. Verantwoordelijk wethouder Leon Litjens heeft beloofd het probleem te gaan oplossen. Toch schreeuwt BVH – zoals te doen gebruikelijk – moord en brand. Horst-sweet-Horst probeert – zoals te doen gebruikelijk – ook een zonnige kant aan de zaak te zien. En heeft die gevonden.

Het vermoedelijk uit 1927 daterende trafohuisje aan de Schadijkerweg in Meterik

Ondanks de belofte van de wethouder valt te vrezen dat netcongestie nog wel even onder ons blijft. Dit biedt een uitgelezen kans een time-out te nemen om na te denken over vormgeving en ruimtelijke inbedding van het grote aantal transformatorhuisjes dat zal verrijzen als de netcongestie voorbij is.

Het vermoedelijk uit 1923 daterende trafohuisje aan de Stationsstraat in Hegelsom

Wie de architectonische ontwikkeling van het transformatorhuisje in de afgelopen eeuw bekijkt, ziet een steeds verdere versobering. Baksteen maakte plaats voor staal,  decoratie voor functionaliteit. Huisjes werden kasten. Van een aanwinst voor de omgeving verwerd het trafohuisje tot een obstakel. Zelfbewustzijn veranderde in schaamte, etaleren in wegmoffelen.

Hedendaags trafohuisje aan de Beltstraat in Meterik

De elektriciteitsvoorziening is in handen gekomen van commerciële netwerkbeheerders. Aankleding en uitstraling van trafohuisjes hebben bij hen geen prioriteit. Wat ook niet helpt, is dat toetsing op de omgevingskwaliteit van trafohuisjes tegenwoordig achterwege blijft. Dat was vroeger wel anders. Toen in 1978 bij de middelbare landbouwschool aan de Venrayseweg in Horst een trafohuisje gebouwd diende te worden, dwong de welstandscommissie bijvoorbeeld af dat het dezelfde pannen en stenen kreeg als de school.

Het trafohuisje bij de voormalige middelbare landbouwschool 

Is het een illusie om te denken dat trafohuisjes weer kunnen transformeren in gebouwtjes die de omgevingskwaliteit verhogen? Nee. Waar een wil is, is een weg. Die wil dient vooral aanwezig te zijn bij de eerstverantwoordelijke voor de inrichting van de openbare ruimte: de gemeente. Als zij het trafohuisje als gebouwtype serieus neemt, zal je zien dat ze anderen (netwerkbeheerders, architecten, vormgevers, kunstenaars) vanzelf meekrijgt. Zie de netcongestie daarom ook als kans om hiervoor beleid te ontwikkelen.

Hedendaags trafohuisje aan de Janssenweg in Horst

N.B. Wie inspiratie nodig heeft, zou de recente publicatie Nutshuisjes – Naar een nieuwe stedelijke standaard eens moeten inzien (klik hier).

Horst in oude ansichten (15) | Villa Sonneheerdt

‘De villa Sonneheerdt (Venloseweg 9; circa 1950) is een goed voorbeeld van een naoorlogse villa in traditionalistische stijl.’ Te lezen op bladzijde 164 van het deel Limburg uit de reeks Monumenten in Nederland, uitgegeven in 2003. Waarmee de bouwstijl is geduid.

Sonneheerdt mist wat kleur op de wang. Het oogt ondanks de vele ramen enigszins hermetisch. Sonneheerdt zou gebaat zijn geweest bij enkele bomen. En bij meer ruimte. Dat vooral. Had Sonneheerdt twintig meter verder van de weg gelegen, met een perfect getrimd gazon ervoor en zonder dat witte optrekje ernaast dat z’n naam (Bagatelle) eer aandoet, dan was Sonneheerdt helemaal het mannetje geweest. Nu moet Sonneheerdt het vooral van z’n naam hebben. Sonneheerdt: ‘zonnige haard’, ‘zonnig huis’, zoiets. Hoewel een enkeling beweert dat Vondel het woord heeft gemunt, lijkt het niet veel ouder dan een eeuw. Geboren uit een hang naar nostalgie, naar verheerlijking van een verleden waarvan het de vraag is of het ooit heeft bestaan. Een hang van alle tijden, zie hedendaagse equivalenten als Heerstate en Kercke Veld State.

Alom schoten de Sonneheerdts en Sonnehaer(d)ts uit de grond. Bekendste Sonneheerdt: een blindeninstituut in Ermelo, geopend in 1926. Nauwelijks te geloven dat die naam niet cynisch was bedoeld.

Intermezzo – Canadese woningen (6)

Slotaflevering van de serie over de 21 zogeheten Canadese woningen aan de Meterikseweg en Zegersstraat in Horst. Hoe was de indeling van deze houten woningen? Uit de Volkskrant van 18 juli 1967:

‘Elke woning bevat een woonkamer van 8.54 x 3.74 m, een flinke keuken met tussen beide een ruime, open doorgeef en ingebouwd buffet, een halletje met toilet en een kelderkast. Op de verdieping komen vier slaapkamers met ertussen onderling uitwisselbare kastenwanden en een ruime badkamer met douchecabine, wastafel en toilet.’

Die slaapkamerbrede houten kastenwanden met schuifdeuren staan mij – bewoner van een Canadese woning aan de Zegersstraat tussen 1971 en 1974 – nog helder voor de geest. Hetzelfde geldt voor de heteluchtverwarming en de schuiframen die de woningen onderscheidden van die van vriendjes in de buurt.

Blok van vier Canadese woningen aan de Meterikseweg anno 2026

Een van de woningen aan de Zegersstraat werd vanaf januari 1976 bewoond door Joop en Anneke Vossen en hun kinderen. Toen het Algemeen Dagblad op 11 december 1982 een artikel wijdde aan houtskeletbouw, kwam ook Anneke Vossen aan het woord: ‘Omdat we van tevoren niet goed waren geïnformeerd over houtskeletbouw hadden we er niet zoveel vertrouwen in. Andere huizen zijn tenslotte van steen. Ik dacht steeds: vandaag of morgen komt het plafond naar beneden. Maar het plafond is nog nooit naar beneden gekomen.’ Vergeleken met traditionele woningen sprong vooral het lagere gasgebruik in het oog. Anneke: ‘Ik verstook voor nog geen honderd gulden per maand.’ Daar tegenover stond een grotere gehorigheid: ‘Als je boven in bed ligt en goed luistert, kun je bijna woordelijk horen wat ze in de woonkamer tegen elkaar zeggen.’

Met behulp van AI bewerkte foto van Anneke en zoon Joep uit het Algemeen Dagblad, waarbij AI van de houten planken tussen beneden- en bovenverdieping bakstenen heeft gemaakt.

‘We kregen te horen dat zo’n houtskeletwoning twaalf jaar mee zou gaan’, zegt Anneke Vossen ook nog in het artikel. Inmiddels bedraagt de levensduur al bijna zestig jaar. In die zin klopt wat het Dagblad voor Noord-Limburg enigszins gewaagd al daags na de officiële ingebruikname van de woningen op 28 december 1967 kopte: ‘Experiment van Canadese woningen in Horst geslaagd.’ Maar dat de Canadese woningen in Horst een doorbraak voor de houtbouw in Nederland zouden betekenen is een ijdele hoop gebleken.

Blok van acht Canadese woningen aan de Zegersstraat anno 2026

Lees de eerdere afleveringen van deze serie hier, hier, hier, hier en hier.

Intermezzo – Australiëwegobject

Zomaar ineens stond het er. Alsof het uit de hemel was neergedaald. Aan de Australiëweg in Horst, op Landgoed De Gortmeule. Voor het eerst waargenomen op 3 augustus.

Sindsdien is er niets meer aan veranderd. Wat het is? Een kapelletje in wording? Land art? Het beginstadium van een observatie- dan wel schuilhut? Een overdekte klaagmuur? Een informatiepunt to be van Stichting Landschap Horst aan de Maas? Een JOP? Een retraite- en bezinningsplek? Een eerste aanzet tot een nachtverblijf voor kangoeroes, gefinancierd door de Australische overheid? Een kijkvenster? Een weerbestendige openbare barbecuelocatie? Fietsenstalling? Een warmmakertje voor de eerste Horster Architectuurbiënnale? Een nog onontdekt gebleven legale graffiti-spot? Waarom is het zo hoog? Waarom is het aan twee zijden open? Waarom staat het precies daar? Wie is de initiatiefnemer? Wie de ontwerper? Zeg het maar!

Bij gebrek aan berichtgeving door de regionale en lokale media had navraag bij Landgoed De Gortmeule of Stichting Landschap Horst aan de Maas wellicht uitkomst kunnen bieden. Alleen zou je dan de mooiste fase moeten missen: de fase van het de fantasie de vrije loop laten, de fase van het speculeren over wat het is of gaat worden. Maar die fase heeft nu wel lang genoeg geduurd. Wie o wie is bereid het geheim van het aan de Australiëweg uit de hemel neergedaalde object te onthullen?

Intermezzo – Canadese woningen (5)

Wat in het vat zit verzuurt niet en belofte maakt schuld. Een half jaar later dan gepland daarom vandaag het eerste van twee nieuwe stukjes over de zogeheten Canadese woningen in Horst, de eerste woningwetwoningen in Nederland gebouwd volgens de Canadese houtskeletbouwmethode.

Afb 1 Foto van de woningen aan de Meterikseweg in De Nieuwe Limburger van 29 december 1967

Zoals eerder geschreven werden de 21 woningen aan de Meterikseweg en Zegersstraat op 28 december 1967 officieel in gebruik genomen. Een dag later berichtte De Nieuwe Limburger over het bouwproces: ‘De skeletten werden vervaardigd op de woningfabriek van de firma Guelen uit Wychen, die de woningen tevens ter plaatse in elkaar zette. De gehele douchecel met polyester vloer en leidingen evenals w.c. met meterkast werden in hun geheel geprefabriceerd. De Canadese woningen zijn aan voor- en achterzijde afgewerkt met rood cederhout en aan de binnenzijde bekleed met gipsplaten. Het enige metselwerk, dat er aan te pas komt, is het plaatselijk bekleden van het skelet met een halfsteens muurtje.’

Afb 2 Cartoon uit Cobouw van 16 december 1967

De Studiegroep Houtskeletbouw, die de bouw begeleidde, betitelde vooral het feit dat de woningen niet van elkaar werden gescheiden door metselwerk als ‘revolutionair’. In plaats daarvan bestond de wand tussen twee woningen uit twee lagen gipsplaten, een houtskelet en houtwolcementplaten. De brandveiligheid daarvan was gelijk aan die van gemetselde wanden. De gehorigheid was zelfs duidelijk minder dan die bij een doorsnee gemetselde tussenmuur.

Afb 3 Bij de officiële ingebruikname van de woningen op 28 december 1967 overhandigt minister Schut de sleutel van de woning met huisnummer Meterikseweg 33 aan de toekomstige bewoners, het echtpaar Driessen (bron foto: Historische Kring Horst)

De Nieuwe Limburger was overigens ook lovend over het comfort van de woningen: ‘Zo bevatten ze dubbel beglaasde ramen. Er zijn isolatiedekens aangebracht in de buitenwanden en het plafond van de verdieping. Hiermee wordt een warmte-isolerend vermogen verkregen, dat driemaal zo groot is als dat van een traditionele spouwmuur. De woningen zijn voorzien van vloerverwarming. De houten gevels zijn beschermd met een afwerkmiddel, dat om de 4 à 5 jaar verfrist moet worden. Maar ook zonder behandeling is het hout weervast.’

Afb 4 Na de officiële ingebruikname van de woningen maakten de genodigden een bustour door de Norbertuswijk. Op de voorgrond links minister Schut en rechts locoburgemeester Chris Claassens. Daarachter links wethouder Hay Boots en rechts gemeentesecretaris Jan Poels (bron foto: Joost Claassens)

Nog enkele cijfers: de woningen hadden een inhoud van 420 kubieke meter, de bouwkosten bedroegen 29 duizend gulden per woning en de huurprijs werd vastgesteld op 158 gulden per maand.

 In de laatste aflevering van deze serie binnenkort aandacht voor de indeling van de woningen en over het ervaren woongenot van twee bewoners. Klik hier, hier, hier en hier voor de eerdere afleveringen in deze serie.

Intermezzo – Boerderij Hoogers

Wethouder Leon Litjens (CDA) deed afgelopen vrijdag op de Facebookpagina van het CDA Horst aan de Maas de suggestie om boerderij Hoogers ‘terug te bouwen’. Zo kennen we de wethouder: nooit te beroerd een proefballonnetje op te laten. 

Boerderij Hoogers was een carréboerderij die tot begin jaren zeventig van de vorige eeuw de noordelijke afsluiting van het Wilhelminaplein in Horst vormde. Ze diende te wijken voor het in 1974 geopende nieuwe gemeentehuis. Horstenaren van boven de zestig hoor je nog regelmatig verzuchten dat het eeuwig zonde is dat ‘de bórderi-j ván Hoëgers’ is verdwenen. Hoewel ik er zelf geen actieve herinnering aan heb, kan ik me dat sentiment goed voorstellen. Evengoed zou het van de pot gerukt zijn om boerderij Hoogers terug te bouwen.

Het terugbouwen van iets dat verloren is gegaan, wekt de suggestie dat je het origineel terugkrijgt. Dat is nooit het geval. Zelfs als de bouwtekeningen bewaard gebleven zouden zijn en de boerderij 1 op 1 te herbouwen is, dan nog heb je hart en ziel ervan niet terug. Krijg je ook niet terug, die zijn bij de sloop voorgoed verloren gegaan. Dat maakt wederopbouw per definitie tot een slap aftreksel van het origineel. Het origineel dat sowieso al nagenoeg is verdwenen uit de collectieve herinnering.

En dan zou het gemeentehuis ook nog gesloopt moeten worden. Dat is namelijk de onvermijdelijke consequentie van het terugbouwen van boerderij Hoogers. Worden er inderdaad plannen gesmeed om het gemeentehuis te verplaatsen? Waarnaartoe dan? Naar het Weisterbeekgebied misschien, schuin tegenover het huidige gemeentehuis?

Of zit het anders? Heeft de wethouder soms een andere locatie voor boerderij Hoogers op het oog dan de oorspronkelijke locatie? Dat zou historievervalsing in het kwadraat zijn: boerderij Hoogers en de noordzijde van het Wilhelminaplein zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Het zojuist aangetreden college van burgemeester en wethouders heeft qua architectuur hooggestemde ambities die me bijzonder aanspreken. Denk aan behoud van naoorlogse architectuur en het bieden van ruimte aan wat het noemt ‘bijzondere architectuur’. Geef daar dan prioriteit aan en jaag geen wilde fantasieën na.

Vooralsnog is het gissen waarom boerderij Hoogers überhaupt teruggebouwd zou moeten worden. En ook of er nog meer terugbouwwensen op het verlanglijstje van de wethouder staan. De in de oorlog verwoeste Sint-Lambertuskerk? Hotel Josten? De marechausseekazerne aan het Sint-Lambertusplein? Zopo? Klooster Nazareth? 

Het is trouwens een misvatting om te denken dat terugbouwen de enige manier zou zijn om boerderij Hoogers in herinnering te houden. Dit kan ook met een podcast, een kunstwerk, een boek, een toneelstuk of een documentaire. Niet uitgesloten dat dat meer beklijft dan terugbouwen. Bovendien vele miljoenen goedkoper.

Intermezzo – Trots!

‘Laten we blij zijn met elkaar! Laten we optimistisch zijn! Laten we zeggen: “Nederland kan het weer!” Die VOC-mentaliteit! Over grenzen heen kijken! Dynamiek! Toch?’

Aldus Jan Peter Balkenende in 2006. Dagen, weken, maanden, jaren zelfs, gingen voorbij zonder dat ik ook maar een moment aan onze voormalige minister-president (2002-2010) moest denken. Afgelopen week was het eindelijk weer eens zo ver. CDA, Essentie, Leef en VVD presenteerden hun bestuursakkoord voor Horst aan de Maas voor de komende vier jaar (klik hier). Trots! heet het – inclusief uitroepteken. En trots waren ze, de beoogde wethouders, Leon Litjens (CDA), Kay Thijssen (Essentie), Roy Bouten (Leef) en Pieter Goedhart (VVD). De trots klotste tegen de plinten, golven van trots overspoelden de raadszaal, de lucht was zwanger van trots. Ook de schriftelijke weerslag van het akkoord barst van de trots. Lees mee:

‘We zijn trots op ons verhaal en vertellen dat ook waar nodig om bij te dragen aan onze ambities. Horst aan de Maas is een trotse gemeente. We zijn trots op de tientallen evenementen die van onderop georganiseerd worden. We investeren in kunst, cultuur en erfgoed als onderdeel van kwaliteit van leven, identiteit en trots op onze dorpen. Ondernemerschap zit in ons DNA en wij zijn trots op onze ondernemers. Horst aan de Maas is van nature ondernemend en daar zijn we trots op.’

Is er iets op tegen om trots te zijn? Nee. Maar als je telkens uitspreekt hoe trots je wel niet bent, raakt het aan jezelf moed inpraten, aan jezelf overschreeuwen. Krijgt het iets potsierlijks. Iets balkenendiaans.

Honderdtwintig ronkende bladzijden telt het bestuursakkoord. Het getuigt van torenhoge ambities en bevat honderden voornemens, plannen en beloftes. Veel teveel om hier gedetailleerd te bespreken. Mijn globale indruk is dat natuur en landschap er nogal bekaaid vanaf komen in het geweld van economie en (agrarisch) ondernemerschap. Typerende zin: ‘Onze economie steunt op een toekomstbestendige land- en tuinbouwsector. Dit is de basis voor ons ecosysteem en bepaalt ons DNA.’

Het lijkt erop alsof natuur en landschap vooral dienstbaar moeten zijn. Aan de economie, aan ondernemers, aan agrariërs, aan kwaliteit van leven, aan landbouw, aan recreatie, aan toerisme, aan gezondheid, aan leefbaarheid. Typerende zin: ‘Wij geloven in gebiedsgerichte aanpak waarin belangrijke natuur wordt beschermd, versterkt en verbonden, maar wel in samenhang met wonen en economie.’ Natuur en landschap onderworpen aan de wens van de mens – alsof natuur en landschap geen intrinsieke waarde hebben.

Enkele zaken die me wél aanspreken in het akkoord: openbaar vervoer vanuit elke kern naar station Horst-Sevenum, een pilot voor een burgerberaad, meer aandacht voor minderheden in de gemeenteraad, de ambitie om naoorlogse architectuur te behouden en te versterken, ruimte voor bijzondere architectuur, een onderzoek naar structurele bekostiging van kunst in de openbare ruimte.

Over vier jaar weten we hoe trots we kunnen zijn op dit college. Toch?

Intermezzo – Schoolstraat 2

Afgelopen week werd bekend dat de gemeente Horst aan de Maas de panden Schoolstraat 2 en 4 heeft aangekocht. Hen wacht de sloopkogel: de percelen worden onderdeel van een nieuw te ontwikkelen gebied rondom de voormalige Weisterbeekschool. Verantwoordelijk wethouder Eric Beurskens (Essentie) verklaarde gisteren tegenover De Limburger dat beide panden geen bijzondere cultuurhistorische waarde hebben die behoud noodzakelijk maakt:

‘Je zou dat misschien bij het huidige gebouw van Flash Casino, waar vroeger discotheek Modern zat [Schoolstraat 2], kunnen denken, maar dat heeft niet de waarde die soms wordt vermoed. Zeker vanbinnen niet.’

Het lijkt erop dat de wethouder de begrippen ‘cultuurhistorische waarde’ en ‘architectonische waarde’ met elkaar verwart. Ik kan me voorstellen dat de architectonische waarde van Schoolstraat 2 mede door een aantal verbouwingen niet bijzonder groot is. Maar het cultuurhistorisch belang valt niet te onderschatten.

Vanaf de oplevering heeft het een rol gespeeld in het ontspanningsleven van generaties Horstenaren. Schoolstraat 2 is dan ook onderdeel van het collectieve Horster geheugen. De geschiedenis van het pand begint in 1897 toen bierbrouwer Piet Vullinghs besloot tot de bouw van een zaal die hij vervolgens verhuurde aan het Horster Mannenkoor. Dit hield er op 6 januari 1898 zijn eerste concert.

Gezicht vanaf de Veemarkt op de Mannenkoorzaal, vóór de bouw van pand Seuren (1912)

In 1934 werd Piet Mooren eigenaar van de Mannenkoorzaal. Mooren zocht naar uitbreiding van zijn winkel in fietsen, naaimachines en radio’s. Die vond hij deels in de Mannenkoorzaal. Hierin werden sinds de jaren twintig zo nu en dan ook films vertoond. Vanaf 1937 kregen die filmvoorstellingen een permanent karakter: elk weekend vertoonde exploitant en zaalhouder Piet Mooren er op meerdere tijdstippen een film. Daarmee had Horst ineens een heuse bioscoop, Centraal genaamd. Evengoed bleef het Mannenkoor tot 1945 repeteren en concerteren in de zaal.

Eind jaren zestig sloot de Centraal Bioscoop zijn deuren. In de jaren zeventig nam de roemruchte discotheek Modern zijn intrek in het pand. Daarna kreeg het zijn huidige bestemming als gokhal.

Aankondiging in de Nieuwe Venlosche Courant van 2 april 1937 van een van de eerste films in de Centraal Bioscoop

De cultuurhistorische betekenis van Schoolstraat 2 lijkt me daarmee voldoende aangetoond. Of dat behoud noodzakelijk maakt? Mwah. Misschien blijft het pand wel langer in het collectieve geheugen verankerd als de geschiedenis ervan en de herinneringen eraan worden onderzocht, vastgelegd en openbaar gemaakt in de vorm van een publicatie, documentaire, expositie of podcast.    

Horst in oude ansichten (12) | Hoofdstraat

Verzonden in 1957 volgens het poststempel. Alsof het poststempel nodig zou zijn om de kaart te identificeren als een jaren-vijftig-kaart. Alles ademt de jaren vijftig. De kleren, de fietsen, de kinderwagen, de lantaarnpalen. Het serene straatbeeld evenzeer. Geen enkele opsmuk. Zelfs de schaarse reclame-uitingen (‘Spaarbank’, ‘Meubels’) zijn bescheiden, alsof ze zijn aangebracht omdat het nu eenmaal moet, maar eigenlijk liever niet.

Statige huizen, bewoond door de hoge heren van het dorp. Ze ogen streng, hermetisch, in zichzelf gekeerd. Van het tweede pand van rechts wordt beweerd dat het in opdracht van de welgestelde ondernemersfamilie Thomeer zou zijn ontworpen door de grote Pierre Cuypers, beroemd architect uit Roermond. Ten tijde van de kaart is het de ambtswoning van de hoogste lokale vertegenwoordiger van het wereldlijk gezag: burgemeester Theo Gijsen. Een stuk verderop, voorbij meubelzaak Cuppen, woont zijn kerkelijke tegenhanger: de deken, op dat moment Leonard Debye.

Op de vrouw op de fiets na bevolken uitsluitend kinderen de straat. Babyboomers. Anders dan hun ouders torsen ze de last van een oorlog, dé oorlog, niet mee op hun schouders. Onbezorgd gaan ze de jaren zestig tegemoet. Het zal nog een halve eeuw duren voordat ze worden bespot om de boomerflap van hun telefoons.

Oliecrisis (2) | Horster tankstationhistorie

Je kunt het je dezer dagen nauwelijks nog voorstellen, maar ooit gold de American way of living als het hoogst bereikbare. In september 1954 werd die American dream in Horst althans voor een deel werkelijkheid, toen bijna tegelijkertijd ineens twee futuristische tankstations werden geopend. Horst trad een nieuw tijdperk binnen, living in the fast lane kwam ineens binnen handbereik. ‘Service op zijn Amerikaans in een Amerikaanse sfeer’, schreef het Dagblad voor Noord-Limburg.

Vanaf zaterdag 11 september 1954 konden automobilisten terecht bij het Caltex-tankstation van Luc Kok aan de Venloseweg. Dit was volgens de krant uitgerust met ‘keurige toiletten en een gezellige wachtkamer’. Het zou dag en nacht open zijn. Met een reden, aldus de krant:

‘Horst ligt aan de route, die de groententransporten tussen het Westland en Duitsland zowel overdag als ’s nachts plegen te nemen. Het ligt derhalve voor de hand, dat er behoefte is aan servicestations voor de moderne koopvaarders van de weg, die hun gigantische trailers door de Horster straten loodsen en die liever onderweg even pauseren om bij te tanken en hun wagen even te laten nazien dan bij de toch al drukke grensovergangen hiermee extra tijd te verliezen.’

Ruim een week eerder, op donderdag 2 september, was aan de Venrayseweg ook al het vrijwel identieke Caltex-tankstation van Piet Janssen in gebruik genomen. De officiële opening hiervan volgde op 18 september. Ook dit tankstation was van alle gemakken voorzien. Het Dagblad voor Noord-Limburg:

‘De belangstelling van het deskundig personeel gaat bij dit service-station niet alleen uit naar de auto’s, maar niet minder naar degenen die deze auto bevolken. Zodra deze de oprijbaan naar de benzinepompen onder de wielen hebben, worden ze als gasten beschouwd. Er is voor hen een gerieflijke wachtkamer ingericht, en toiletten staan ter beschikking.’

Beide Horster tankstations staan niet op zichzelf: in juli 1954 was aan de Keulse Barrière in Venlo een Caltex-tankstation geopend dat veel overeenkomsten vertoont met die in Horst, zij het dat de luifel van dat Venlose station aanzienlijk groter was. Net als beide Horster tankstations was het gebouwd door het Horster aannemersbedrijf Poels en namen de Horster bedrijven Cortenbach, Keijsers en Van Well respectievelijk het stukadoorwerk, het timmerwerk en het schilderwerk voor hun rekening.

Alle drie deze tankstations kenmerken zich door een strakke belijning, smetteloos wit geschilderde muren, een eveneens witte luifel en een nagenoeg geheel in glas uitgevoerde voorgevel van de kiosk. Decoratieve elementen ontbreken, functionaliteit staat voorop. Het Dagblad voor Noord-Limburg noemde dit de ‘Californische stijl’. Je zou ook kunnen zeggen dat deze drie Noord-Limburgse tankstations veel stijlovereenkomsten hebben met het zogeheten Nieuwe Bouwen. Een exponent daarvan was de Sittardse architect Ben Schinkel (1909-1970). Hij ontwierp tal van tankstations in Limburg en het kan bijna niet anders of het Venlose en beide Horster tankstations zijn eveneens van zijn hand. Schinkel heeft ook het Caltex-tankstation in Withuis op zijn naam staan:

Dit is behouden gebleven en wordt momenteel gerenoveerd. Met beide Horster tankstations liep het aanzienlijk slechter af: dat aan de Venloseweg werd begin jaren zeventig het slachtoffer van de aanleg van een rondweg; dat aan de Venrayseweg moest een decennium later wijken voor een nieuw tankstation.

Oliecrisis (1) | Top 5 – Tankstations

Oliecrisis. Geschikt moment om eindelijk eens de exclusieve Horst-sweet-Horst top 5 van tankstations in Horst aan de Maas erin te gooien. In twee van mijn meest favoriete films aller tijden – O melissokomos (The Beekeeper) en Paris, Texas – spelen tankstations een belangrijke bijrol. Wat me zo aanspreekt in die tankstations? De onbestemde tristesse, het desolate, de leegte, het niet-alleen-maar-toch-eenzaam-gevoel dat ze uitstralen. Urenlang door het niets rijden, verlangend uitzien naar dat baken van licht in de verte om er bij aankomst achter te komen dat dat baken een voortzetting van het niets is.  

Naar tankstations met zo’n filmische allure is het in Horst aan de Maas tevergeefs zoeken – wist ik al bij voorbaat. Utiliteit in plaats van zwaarmoedigheid, functionaliteit in plaats van romantiek, zoals bij het tankstation hierboven aan de Midden Peelweg in Sevenum. Desalniettemin zijn ook de tankstations van Horst aan de Maas een top 5 waard. Komt ie:

5. Venloseweg, Sevenum

Overwegend dertien-in-een-dozijn-tankstations in Horst aan de Maas. Dit is daar een treffend voorbeeld van. Kraak noch smaak, zelfs geen huisstijl herkenbaar.

4. Californischeweg, Grubbenvorst

Ook al geen architectonisch wonder. Je zal maar op de eerste verdieping werken en de hele dag tegen die immense overkapping aan moeten kijken.
 
3. Lottumseweg, Broekhuizen

Waar vind je dat nog, een tankstation met, bij gebrek aan menselijke bemanning, een potige kip die een oogje in het zeil houdt?

2. Zwarte Plakweg, America

De Peel binnen handbereik. Enige tankstation in Horst aan de Maas dat enigszins het eind-van-de-wereld-gevoel oproept.

1. Stationsstraat, Horst

Het oog wil ook wat – en het oog krijgt wat. Tankstation Vissers staat op eenzame hoogte in het Horster tankstationlandschap. Hier geen allesbepalende corporate identity, maar architecten (Ben Keijsers en Huub Branderhorst) die hun eigenwijze gang zijn gegaan. De imposante dakconstructie, met een tot de hemel reikende mast, overheerst alles en verbindt alle onderdelen met elkaar. Van de voorkant bekeken zou je er een schip in kunnen zien, van de zijkant doet het zowaar denken aan een kerk.

N.B. Morgen hier aandacht voor enkele pareltjes uit de Horster tankstationhistorie, waaronder De Kamp.

Horst in oude ansichten (11) | Steenstraat

De oorlogsschade is hersteld, de antenne heeft zijn intrede gedaan, het gemeentehuis straalt als nooit tevoren – we zijn pas halverwege de jaren vijftig, maar de Steenstraat is al klaar voor het volgende decennium. Alles spic en span. De torenklok van de fonkelnieuwe Sint-Lambertuskerk heeft zojuist kwart over vier geslagen. Zinderende augustushitte. De scholen zijn net uit. Een meisje wacht bij de trap naar het bordes van het gemeentehuis op het vriendinnetje met wie ze heeft afgesproken. Een jongen in korte broek is, terwijl hij bij de kerk een auto zag naderen, rennend de straat overgestoken. De verkeerszuilen in de bocht zien het gebeuren. Een dissonant, die auto: het zijn fietsen die het straatbeeld domineren. Stalen rossen nog. Vier geparkeerd bij kapper Van Heesch, waarvan drie slordig op een kluitje. Een jongen fietst, staand op de trappers, richting fotograaf. Achter hem zet een moeder haar zoontje op de bagagedrager, hij is al te groot voor een stoeltje. Drie vrouwen vergapen zich aan de nieuwste aanwinsten in de etalages van manufacturenhandel Van Well. Het zal niet lang meer duren voordat de winkelpui totaal wordt gerenoveerd. In pand Wijnhoven, rechts op de voorgrond, brengt tien jaar later schrijver dezes zijn eerste levensjaren door. 

Intermezzo – Canadese woningen (4)

In december 1966 viel het besluit tot de bouw van zogeheten Canadese woningen in Horst. Precies een jaar later waren de 21 woningen aan Meterikseweg en Zegersstraat gereed. De officiële ingebruikname van de eerste woningwetwoningen in Nederland gebouwd volgens de Canadese houtskeletbouwmethode vond plaats op 28 december 1967.

De gemeente Horst had flink uitgepakt voor deze plechtigheid. De dag begon om tien uur met een persconferentie in restaurant De Oude Lind, waarvoor onder meer het Journaal en alle actualiteitenrubrieken waren uitgenodigd. Een uur later volgde, eveneens in De Oude Lind, de ontvangst van de genodigden, onder wie minister Schut van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, de per helikopter gearriveerde Canadese ambassadeur Bull en de Limburgse commissaris van de Koningin, Van Rooy.

Ambassadeur Bull stapt uit de helikopter

Daarna waren er toespraken van locoburgemeester Claassens (burgemeester Geurts kon vanwege ziekte niet aanwezig zijn), voorzitter Kluiters van de Studiegroep Houtskeletbouw en minister Schut.

Minister Schut (links) en ambassadeur Bull

De minister, die de woningen een Nederlandse ‘love-in’ ten opzichte van Canada noemde, ging vooral in op het landelijke volkshuisvestingsbeleid. Kluiters schetste de achtergronden van het proces dat had geleid tot de bouw van de woningen. Locoburgemeester Claassens onthulde de beweegredenen van de gemeente om de woningen te bouwen:

‘Met alle begrip voor de belangen van degenen, die in het welslagen van dit experiment zakelijk zijn geïnteresseerd, waren wij zo egoïstisch vooral de gelegenheid aan te grijpen een 20-tal woningen naar ons toe te halen, die vanwege een groter wooncomfort speciaal de doorstroming uit goedkopere woningwetbouw op gang zouden kunnen brengen.’

De minister in de bus, met naast hem locoburgemeester Claassens (foto: Historische Kring Horst)

Na de toespraken ging het gezelschap de bus in voor een ritje van twintig minuten door de gloednieuwe Norbertuswijk, van microfonische toelichting voorzien door Ludwig Greweldinger, directeur Openbare Werken van de gemeente. Om half een arriveerde de bus bij de Canadese woningen aan de Meterikseweg. Daar overhandigde minister Schut de sleutel van de woning met huisnummer 33 aan de toekomstige bewoner, J. Driessen, technisch opzichter bij de gemeentelijke Dienst van Volkshuisvesting. De minister: ‘Ik hoop dat u zich met uw gezin in dit nieuwe huis zeer gelukkig moogt voelen.’

De minister overhandigt de sleutel aan de heer Driessen. Naast Schut locoburgemeester Claassens en daarnaast gemeentesecretais Poels (foto: Historische Kring Horst)

De ceremonie werd vervolgens weer bij De Oude Lind afgesloten met een koud buffet, aangeboden door de British Columbia Lumber Manufacturers.

(Dit is de vierde aflevering in een serie van zes over de Canadese woningen in Horst. Klik hier, hier en hier voor de eerste drie afleveringen)

Intermezzo – Canadese woningen (3)

Nadat de Horster gemeenteraad op 11 december 1966 had ingestemd met de bouw van 21 zogeheten Canadese woningen aan de Meterikseweg en Zegersstraat gingen de ontwikkelingen in hoog tempo verder. Vijf dagen later al werden de namen van architect en aannemer bepaald. H. van Wetten jr. uit Helmond, een pionier in Nederland op het gebied van houtskeletbouw, werd architect, in samenwerking met de Nationale Woningraad. De keuze voor de aannemer viel op aannemingsmaatschappij Guelen uit Wijchen, een bedrijf dat eveneens enige ervaring had opgebouwd in houtbouw. Guelen nam het werk in januari 1967 aan voor 609.000 gulden en begon begin mei met de bouw.

De situering van de woningen (bron: gemeentearchief Horst)

Intussen was in maart op de Voorjaarsbeurs in Utrecht flink propaganda gemaakt voor Canadese woningen. Op het middenterrein van de beurs had de Canadese regering twee houten demonstratiewoningen laten bouwen. Ook professor Gout, hoofd van de afdeling bouwkunde van de Technische Hogeschool in Delft, probeerde de geesten rijp te maken voor Canadese woningen. Hij was ervan overtuigd dat ze een belangrijke bijdrage konden leveren aan het oplossen van de woningnood in Nederland. Gout wees daarbij op de lage bouwkosten, de brandveiligheid die de vergelijking met stenen huizen kon doorstaan, de korte bouwtijd en de lange levensduur.

Ben van der Woerd, de in Utrecht zetelende vertegenwoordiger van de British Columbia Lumber Manufacturers, bracht de Canadese houtbouw eveneens onder de aandacht. Hij was het ook die in juli 1967 een persbericht opstelde over de bouw van de woningen in Horst. Dit vormde de basis voor een artikel in de Volkskrant van 18 juli. Een fragment daaruit:

Het blok van zes woningen aan de Zegersstraat in aanbouw (foto: Historische Kring Horst)

‘Het Limburgse Peeldorp Horst krijgt dit jaar de primeur van de luxe woningwetwoning. Met Canadees hout en naar Canadese methoden worden daar 21 woningen in vier blokken gemonteerd waaraan de metselaar nauwelijks meer te pas komt. Zelfs de wanden tussen de woningen onderling worden niet meer gemetseld zonder dat dit iets afdoet aan de brandveiligheid of de geluidsisolering. De woningen krijgen dubbelbeglaasde schuiframen, een luxueuze keuken en centrale verwarming. De meerkosten hiervan worden goedgemaakt door de besparingen die zijn verkregen door de fabriekmatige aanmaak van de samenstellende delen en de vermindering van de bouwtijd.’

(Dit is de derde aflevering in een serie van vijf over de zogeheten Canadese woningen in Horst. Klik hier en hier voor de eerste twee afleveringen)

Intermezzo – Canadese woningen (2)

Als het Journaal afreist naar Horst, moet er wel iets bijzonders aan de hand zijn. Precies dat was het geval op 28 december 1967: de officiële ingebruikname van 21 zogeheten Canadese woningen aan de Meterikseweg en de Zegersstraat. ’s Avonds was deze plechtigheid goed voor een reportage van bijna anderhalve minuut.

De ingebruikname van de woningen was het sluitstuk van een proces dat nauwelijks een jaar eerder in gang was gezet en dat zijn wortels had in een bezoek van vijftien Nederlandse bouwkundigen aan Canada in de zomer van 1965. Dat bezoek, dat plaatsvond op uitnodiging van de Canadese regering, was bedoeld als een oriëntatie op de mogelijkheden van houtskeletbouw. Canada gold, net als de Verenigde Staten, als een voorloper op dit gebied.

De Nederlandse delegatie keerde enthousiast terug uit Canada. Twee ambtenaren van het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, die deel uitmaakten van de delegatie, adviseerden de minister ‘alle medewerking te verlenen voor het realiseren van een aantal ontwikkelingsobjecten in de woningbouw, opdat de nodige ondervinding kan worden opgedaan’. Ruim een jaar later kwam Horst in beeld voor zo’n ‘ontwikkelingsobject’.

Eind november 1966 benaderde de hoofdingenieur-directeur Volkshuisvesting van de provincie Limburg, ir. C.H. Kluiters, burgemeester Geurts met de vraag om medewerking te verlenen aan de bouw van woningwetwoningen in Canadese houtbouw. Dit leidde op 6 december tot een gesprek tussen Kluiters en de burgemeester. ‘Een prettig onderhoud’, aldus de burgemeester, die daarna met ongekende voortvarendheid aan de slag ging. Nog dezelfde dag lichtte hij zijn wethouders in. De volgende dag bracht hij samen met de gemeentesecretaris en twee ambtenaren een bezoek aan Guelen, een aannemersbedrijf in Wijchen met ervaring in houtbouw. Weer vier dagen later, op 11 december, stemde eerst het college van burgemeester en wethouders en daarna de gemeenteraad in met de bouw van 21 woningen als proefproject. Locaties waren ook al gevonden: aan de Zegersstraat één blok van acht en één van zes woningen, van elkaar gescheiden door de Prins Bernhardstraat, en driehonderd meter verderop aan de Meterikseweg één blok van drie en één van vier woningen.

(Dit is de tweede aflevering in een serie van vier over de zogeheten Canadese woningen in Horst. Klik hier voor aflevering 1)