Intermezzo – Trafohuisjes

Gerede kans dat ‘netcongestie’ wordt uitgeroepen tot Woord van het Jaar 2026. Ineens is het onder ons. Overal zoemt het rond. Ook Horst aan de Maas is inmiddels getroffen door netcongestie. Verantwoordelijk wethouder Leon Litjens heeft beloofd het probleem te gaan oplossen. Toch schreeuwt BVH – zoals te doen gebruikelijk – moord en brand. Horst-sweet-Horst probeert – zoals te doen gebruikelijk – ook een zonnige kant aan de zaak te zien. En heeft die gevonden.

Het vermoedelijk uit 1927 daterende trafohuisje aan de Schadijkerweg in Meterik

Ondanks de belofte van de wethouder valt te vrezen dat netcongestie nog wel even onder ons blijft. Dit biedt een uitgelezen kans een time-out te nemen om na te denken over vormgeving en ruimtelijke inbedding van het grote aantal transformatorhuisjes dat zal verrijzen als de netcongestie voorbij is.

Het vermoedelijk uit 1923 daterende trafohuisje aan de Stationsstraat in Hegelsom

Wie de architectonische ontwikkeling van het transformatorhuisje in de afgelopen eeuw bekijkt, ziet een steeds verdere versobering. Baksteen maakte plaats voor staal,  decoratie voor functionaliteit. Huisjes werden kasten. Van een aanwinst voor de omgeving verwerd het trafohuisje tot een obstakel. Zelfbewustzijn veranderde in schaamte, etaleren in wegmoffelen.

Hedendaags trafohuisje aan de Beltstraat in Meterik

De elektriciteitsvoorziening is in handen gekomen van commerciële netwerkbeheerders. Aankleding en uitstraling van trafohuisjes hebben bij hen geen prioriteit. Wat ook niet helpt, is dat toetsing op de omgevingskwaliteit van trafohuisjes tegenwoordig achterwege blijft. Dat was vroeger wel anders. Toen in 1978 bij de middelbare landbouwschool aan de Venrayseweg in Horst een trafohuisje gebouwd diende te worden, dwong de welstandscommissie bijvoorbeeld af dat het dezelfde pannen en stenen kreeg als de school.

Het trafohuisje bij de voormalige middelbare landbouwschool 

Is het een illusie om te denken dat trafohuisjes weer kunnen transformeren in gebouwtjes die de omgevingskwaliteit verhogen? Nee. Waar een wil is, is een weg. Die wil dient vooral aanwezig te zijn bij de eerstverantwoordelijke voor de inrichting van de openbare ruimte: de gemeente. Als zij het trafohuisje als gebouwtype serieus neemt, zal je zien dat ze anderen (netwerkbeheerders, architecten, vormgevers, kunstenaars) vanzelf meekrijgt. Zie de netcongestie daarom ook als kans om hiervoor beleid te ontwikkelen.

Hedendaags trafohuisje aan de Janssenweg in Horst

N.B. Wie inspiratie nodig heeft, zou de recente publicatie Nutshuisjes – Naar een nieuwe stedelijke standaard eens moeten inzien (klik hier).

Horst in oude ansichten (15) | Villa Sonneheerdt

‘De villa Sonneheerdt (Venloseweg 9; circa 1950) is een goed voorbeeld van een naoorlogse villa in traditionalistische stijl.’ Te lezen op bladzijde 164 van het deel Limburg uit de reeks Monumenten in Nederland, uitgegeven in 2003. Waarmee de bouwstijl is geduid.

Sonneheerdt mist wat kleur op de wang. Het oogt ondanks de vele ramen enigszins hermetisch. Sonneheerdt zou gebaat zijn geweest bij enkele bomen. En bij meer ruimte. Dat vooral. Had Sonneheerdt twintig meter verder van de weg gelegen, met een perfect getrimd gazon ervoor en zonder dat witte optrekje ernaast dat z’n naam (Bagatelle) eer aandoet, dan was Sonneheerdt helemaal het mannetje geweest. Nu moet Sonneheerdt het vooral van z’n naam hebben. Sonneheerdt: ‘zonnige haard’, ‘zonnig huis’, zoiets. Hoewel een enkeling beweert dat Vondel het woord heeft gemunt, lijkt het niet veel ouder dan een eeuw. Geboren uit een hang naar nostalgie, naar verheerlijking van een verleden waarvan het de vraag is of het ooit heeft bestaan. Een hang van alle tijden, zie hedendaagse equivalenten als Heerstate en Kercke Veld State.

Alom schoten de Sonneheerdts en Sonnehaer(d)ts uit de grond. Bekendste Sonneheerdt: een blindeninstituut in Ermelo, geopend in 1926. Nauwelijks te geloven dat die naam niet cynisch was bedoeld.

Intermezzo – Weisterbeek

Een villa.
Een straat.
Een voormalige school.
Een kindcentrum.

Allemaal vernoemd naar iets dat foetsie is: de Weisterbeek.

- Jullie hebben het wel steeds over de Weisterbeek, maar waar ligt die beek eigenlijk?
- Eeeehhh… Bestaat die nog wel?
- Is het niet dat beekje tussen De Riet en het nieuwe kindcentrum Weisterbeek, dat uitmondt in de Kabroeksebeek?
- Nee, dat heet America of zoiets.
- Oh ja, hebben we het eerder over gehad.

Toch maar eens een vluchtig onderzoekje aan gewijd. Voornaamste conclusie: de Weisterbeek in de vorm van een beek bestaat niet. Heeft er dan ooit een beek(je) bestaan met de naam Weisterbeek? Vermoedelijk wel. Waar die ontsprong? Geen idee. Waar die precies liep? Geen idee. Hoe heet het beekje dan tussen De Riet en het nieuwe kindcentrum Weisterbeek? Voor-America.

Op negentiende-eeuwse kadastrale kaarten van Horst komt Weisterbeek voor als toponiem voor het gebied tussen ruwweg de huidige Americaanseweg, Herstraat, Schoolstraat en Waterstraat. Verondersteld mag worden dat het gebied zijn naam ontleende aan een beek die er doorheen stroomde. Bij gebrek aan straatnamen werd het toponiem Weisterbeek gebruikt als een plaatsaanduiding. Zo rept een krantenbericht uit 1941 over de sigarenfabriek van G.H.J. Timmermans ‘gelegen aan den kiezelweg naar America (Weijsterbeek)’. Die sigarenfabriek, nu onderdeel van Museum De Kantfabriek, ligt aan de huidige Americaanseweg. Verder zijn er ook talloze krantenberichten over de verkoop van grond, huizen, schuren enzovoort ‘gelegen te Wei(j)sterbeek’. Weisterbeek duikt eveneens vaak op in de burgerlijke stand, als aanduiding waar iemand woonde.

En dan was er ook nog een Weisterbe(e)ksveld. Daar, bij de huidige splitsing Jacob Merlostraat-Molenstaat-Vijverlaan, nam Pieter Frans Beuijssen in 1850 een molen in gebruik die de allereerste stoommachine van Noord-Limburg herbergde.

Terwijl het begrip Weisterbeek in verschillende gedaanten voortleeft, bestaat het vandaag de dag niet meer als beek(je) en evenmin als toponiem. Misschien een idee om het beekje met de naam Voor-America te hernoemen in Weisterbeek? Of kan het zelfs zo zijn dat dat beekje ooit Weisterbeek heette?

Horst in oude ansichten (14) | Ruïne oud kasteel Ter Horst

‘De diepste stilte heerscht hier om ons heen. “Niets spreekt meer tot den denkenden geest dan puinen,” heeft August Snieders geschreven, en bij het beschouwen van deze ruïne, rijzen er onwillekeurig allerlei gedachten in onzen geest op. (…) Waar het oog thans over met ruigte en struiken bewassen puinhoopen ziet, daar verhief zich tot in deze eeuw nog een trotsche, middeleeuwsche burg uit breede grachten. De tufsteen, waarvan een gedeelte was opgetrokken, wees op een hoogen ouderdom. De geschiedenis roemt de krijgshaftigheid en de trouw zijner heeren aan hun vorsten; en wat zij deden voor den dienst van Gods Huis, dat zal de nakomelingschap nog getuigen, als deze puinhoopen reeds lang zullen weggeruimd zijn. (…) Sic transit. De beide grachten hebben geen water meer; een schaap staat er rustig te grazen tusschen de braamstruiken. Van de met goudleer behangen kapel is niets meer te onderscheiden, in de gevangenkelders groeien distels en struweelen. (…) In 1840 begon men het kasteel bij gedeelten voor afbraak te verkoopen en zoo is er heden ten dage niets meer overgebleven dan die uitgestrekte puinhoopen met hun geheimzinnige sagen. (…) Wij hebben onze onderzoekingen gestaakt. Weldra zullen wij de ruïne verlaten, 't is een schilderachtig plekje; en wanneer die stukken muurs spreken konden, wat zouden zij al niet weten te vertellen, sinds de zomerzon hen voor 't eerst bescheen.’

 De anonieme tekst is afkomstig uit nummer 25 van jaargang 32 (1899-1900) van de Katholieke illustratie. De ansichtkaart is enkele decennia jonger. Resteert de vraag welke familie (?) is geportretteerd.

Intermezzo – Australiëwegobject

Zomaar ineens stond het er. Alsof het uit de hemel was neergedaald. Aan de Australiëweg in Horst, op Landgoed De Gortmeule. Voor het eerst waargenomen op 3 augustus.

Sindsdien is er niets meer aan veranderd. Wat het is? Een kapelletje in wording? Land art? Het beginstadium van een observatie- dan wel schuilhut? Een overdekte klaagmuur? Een informatiepunt to be van Stichting Landschap Horst aan de Maas? Een JOP? Een retraite- en bezinningsplek? Een eerste aanzet tot een nachtverblijf voor kangoeroes, gefinancierd door de Australische overheid? Een kijkvenster? Een weerbestendige openbare barbecuelocatie? Fietsenstalling? Een warmmakertje voor de eerste Horster Architectuurbiënnale? Een nog onontdekt gebleven legale graffiti-spot? Waarom is het zo hoog? Waarom is het aan twee zijden open? Waarom staat het precies daar? Wie is de initiatiefnemer? Wie de ontwerper? Zeg het maar!

Bij gebrek aan berichtgeving door de regionale en lokale media had navraag bij Landgoed De Gortmeule of Stichting Landschap Horst aan de Maas wellicht uitkomst kunnen bieden. Alleen zou je dan de mooiste fase moeten missen: de fase van het de fantasie de vrije loop laten, de fase van het speculeren over wat het is of gaat worden. Maar die fase heeft nu wel lang genoeg geduurd. Wie o wie is bereid het geheim van het aan de Australiëweg uit de hemel neergedaalde object te onthullen?

Intermezzo – Boerderij Hoogers

Wethouder Leon Litjens (CDA) deed afgelopen vrijdag op de Facebookpagina van het CDA Horst aan de Maas de suggestie om boerderij Hoogers ‘terug te bouwen’. Zo kennen we de wethouder: nooit te beroerd een proefballonnetje op te laten. 

Boerderij Hoogers was een carréboerderij die tot begin jaren zeventig van de vorige eeuw de noordelijke afsluiting van het Wilhelminaplein in Horst vormde. Ze diende te wijken voor het in 1974 geopende nieuwe gemeentehuis. Horstenaren van boven de zestig hoor je nog regelmatig verzuchten dat het eeuwig zonde is dat ‘de bórderi-j ván Hoëgers’ is verdwenen. Hoewel ik er zelf geen actieve herinnering aan heb, kan ik me dat sentiment goed voorstellen. Evengoed zou het van de pot gerukt zijn om boerderij Hoogers terug te bouwen.

Het terugbouwen van iets dat verloren is gegaan, wekt de suggestie dat je het origineel terugkrijgt. Dat is nooit het geval. Zelfs als de bouwtekeningen bewaard gebleven zouden zijn en de boerderij 1 op 1 te herbouwen is, dan nog heb je hart en ziel ervan niet terug. Krijg je ook niet terug, die zijn bij de sloop voorgoed verloren gegaan. Dat maakt wederopbouw per definitie tot een slap aftreksel van het origineel. Het origineel dat sowieso al nagenoeg is verdwenen uit de collectieve herinnering.

En dan zou het gemeentehuis ook nog gesloopt moeten worden. Dat is namelijk de onvermijdelijke consequentie van het terugbouwen van boerderij Hoogers. Worden er inderdaad plannen gesmeed om het gemeentehuis te verplaatsen? Waarnaartoe dan? Naar het Weisterbeekgebied misschien, schuin tegenover het huidige gemeentehuis?

Of zit het anders? Heeft de wethouder soms een andere locatie voor boerderij Hoogers op het oog dan de oorspronkelijke locatie? Dat zou historievervalsing in het kwadraat zijn: boerderij Hoogers en de noordzijde van het Wilhelminaplein zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Het zojuist aangetreden college van burgemeester en wethouders heeft qua architectuur hooggestemde ambities die me bijzonder aanspreken. Denk aan behoud van naoorlogse architectuur en het bieden van ruimte aan wat het noemt ‘bijzondere architectuur’. Geef daar dan prioriteit aan en jaag geen wilde fantasieën na.

Vooralsnog is het gissen waarom boerderij Hoogers überhaupt teruggebouwd zou moeten worden. En ook of er nog meer terugbouwwensen op het verlanglijstje van de wethouder staan. De in de oorlog verwoeste Sint-Lambertuskerk? Hotel Josten? De marechausseekazerne aan het Sint-Lambertusplein? Zopo? Klooster Nazareth? 

Het is trouwens een misvatting om te denken dat terugbouwen de enige manier zou zijn om boerderij Hoogers in herinnering te houden. Dit kan ook met een podcast, een kunstwerk, een boek, een toneelstuk of een documentaire. Niet uitgesloten dat dat meer beklijft dan terugbouwen. Bovendien vele miljoenen goedkoper.

Intermezzo – Schoolstraat 2

Afgelopen week werd bekend dat de gemeente Horst aan de Maas de panden Schoolstraat 2 en 4 heeft aangekocht. Hen wacht de sloopkogel: de percelen worden onderdeel van een nieuw te ontwikkelen gebied rondom de voormalige Weisterbeekschool. Verantwoordelijk wethouder Eric Beurskens (Essentie) verklaarde gisteren tegenover De Limburger dat beide panden geen bijzondere cultuurhistorische waarde hebben die behoud noodzakelijk maakt:

‘Je zou dat misschien bij het huidige gebouw van Flash Casino, waar vroeger discotheek Modern zat [Schoolstraat 2], kunnen denken, maar dat heeft niet de waarde die soms wordt vermoed. Zeker vanbinnen niet.’

Het lijkt erop dat de wethouder de begrippen ‘cultuurhistorische waarde’ en ‘architectonische waarde’ met elkaar verwart. Ik kan me voorstellen dat de architectonische waarde van Schoolstraat 2 mede door een aantal verbouwingen niet bijzonder groot is. Maar het cultuurhistorisch belang valt niet te onderschatten.

Vanaf de oplevering heeft het een rol gespeeld in het ontspanningsleven van generaties Horstenaren. Schoolstraat 2 is dan ook onderdeel van het collectieve Horster geheugen. De geschiedenis van het pand begint in 1897 toen bierbrouwer Piet Vullinghs besloot tot de bouw van een zaal die hij vervolgens verhuurde aan het Horster Mannenkoor. Dit hield er op 6 januari 1898 zijn eerste concert.

Gezicht vanaf de Veemarkt op de Mannenkoorzaal, vóór de bouw van pand Seuren (1912)

In 1934 werd Piet Mooren eigenaar van de Mannenkoorzaal. Mooren zocht naar uitbreiding van zijn winkel in fietsen, naaimachines en radio’s. Die vond hij deels in de Mannenkoorzaal. Hierin werden sinds de jaren twintig zo nu en dan ook films vertoond. Vanaf 1937 kregen die filmvoorstellingen een permanent karakter: elk weekend vertoonde exploitant en zaalhouder Piet Mooren er op meerdere tijdstippen een film. Daarmee had Horst ineens een heuse bioscoop, Centraal genaamd. Evengoed bleef het Mannenkoor tot 1945 repeteren en concerteren in de zaal.

Eind jaren zestig sloot de Centraal Bioscoop zijn deuren. In de jaren zeventig nam de roemruchte discotheek Modern zijn intrek in het pand. Daarna kreeg het zijn huidige bestemming als gokhal.

Aankondiging in de Nieuwe Venlosche Courant van 2 april 1937 van een van de eerste films in de Centraal Bioscoop

De cultuurhistorische betekenis van Schoolstraat 2 lijkt me daarmee voldoende aangetoond. Of dat behoud noodzakelijk maakt? Mwah. Misschien blijft het pand wel langer in het collectieve geheugen verankerd als de geschiedenis ervan en de herinneringen eraan worden onderzocht, vastgelegd en openbaar gemaakt in de vorm van een publicatie, documentaire, expositie of podcast.    

Horst in oude ansichten (12) | Hoofdstraat

Verzonden in 1957 volgens het poststempel. Alsof het poststempel nodig zou zijn om de kaart te identificeren als een jaren-vijftig-kaart. Alles ademt de jaren vijftig. De kleren, de fietsen, de kinderwagen, de lantaarnpalen. Het serene straatbeeld evenzeer. Geen enkele opsmuk. Zelfs de schaarse reclame-uitingen (‘Spaarbank’, ‘Meubels’) zijn bescheiden, alsof ze zijn aangebracht omdat het nu eenmaal moet, maar eigenlijk liever niet.

Statige huizen, bewoond door de hoge heren van het dorp. Ze ogen streng, hermetisch, in zichzelf gekeerd. Van het tweede pand van rechts wordt beweerd dat het in opdracht van de welgestelde ondernemersfamilie Thomeer zou zijn ontworpen door de grote Pierre Cuypers, beroemd architect uit Roermond. Ten tijde van de kaart is het de ambtswoning van de hoogste lokale vertegenwoordiger van het wereldlijk gezag: burgemeester Theo Gijsen. Een stuk verderop, voorbij meubelzaak Cuppen, woont zijn kerkelijke tegenhanger: de deken, op dat moment Leonard Debye.

Op de vrouw op de fiets na bevolken uitsluitend kinderen de straat. Babyboomers. Anders dan hun ouders torsen ze de last van een oorlog, dé oorlog, niet mee op hun schouders. Onbezorgd gaan ze de jaren zestig tegemoet. Het zal nog een halve eeuw duren voordat ze worden bespot om de boomerflap van hun telefoons.

Intermezzo – Voormalige vuilstortplaatsen (5) | Meisterskoel

Nog een maand en dan is het voorbij: door de Schoolstraat richting het Horster centrum fietsen en bij het naderen van de Weisterbeekschool de vertrouwde speelkwartiergeluiden horen, onvermijdelijk gevolgd door eigen Weisterbeekiaanse speelkwartierherinneringen: knikkeren, tikkertje (hennevot, losse ketting, vaste ketting) en vechtpartijtjes (‘Ru-zie! Ru-zie! Ru-zie!’), maar ook dat hoge hek tussen speelplaats en straat dat een kooigevoel opriep.

Dat die speelplaats ooit een poel (‘koel’ in het Horster dialect) was geweest, drong pas tientallen jaren later tot me door. Uit kaarten uit het begin van de vorige eeuw blijkt dat die poel een lengte van wel enkele tientallen meters moet hebben gehad.

Het gebied rondom de poel bleef lange tijd vrijwel onbebouwd. Dat veranderde toen in 1861 aan de huidige Jacob Merlostraat een nieuwe openbare jongensschool werd gebouwd (in mijn jeugd bekend als de Witte School; afgebroken in 1975). Aan die school ontleende de poel zijn prachtige naam: Meisterskoel.

De zogeheten Witte School aan de Jacob Merlostraat kort voor de afbraak in 1975

Na zestig jaar barstte de jongensschool uit zijn voegen. Nieuwbouw was noodzakelijk. De gemeenteraad had een uitgesproken voorkeur voor een nieuwe locatie: het perceel achter de bestaande school en de Meisterskoel. Probleem was alleen dat de Meisterskoel bij veel centrumbewoners als vuilstortplaats in gebruik was. Dempen van de poel was noodzakelijk, zoals blijkt uit het verslag van de gemeenteraadsvergadering van 5 oktober 1920 in de Nieuwe Venlosche Courant:

Nadat de Meisterskoel was gedempt, werd in april 1922 de nieuwe jongensschool in gebruik genomen. Op de plek van de poel lag vanaf dat moment de speelplaats van de nieuwe school. Die was voorzien van kiezel. Betegeling liet liefst dertig jaar op zich wachten. In 1951 klaagde het schoolbestuur bij de gemeente dat de situatie onhoudbaar was geworden: ‘Reeds sinds jaren is de speelplaats een zorgenkind geweest. Bij wind is ’t een en al stof, bij regen een modderbad.’

Schoolhoofd Jos van Bommel poseert kort na de oplevering in 1922 voor de nieuwe jongensschool. Duidelijk zichtbaar is hoe modderig de speelplaats is.

Kort daarna ging de gemeenteraad akkoord met betegeling. Het stofprobleem was daarmee opgelost, het waterprobleem niet helemaal: als ik het me goed herinner stond in mijn schooltijd bij een flinke plensbui vooral het dichtst bij de Herstraat gelegen deel van de speelplaats, bij de fietsenstalling, al vrij snel onder water.

Oliecrisis (2) | Horster tankstationhistorie

Je kunt het je dezer dagen nauwelijks nog voorstellen, maar ooit gold de American way of living als het hoogst bereikbare. In september 1954 werd die American dream in Horst althans voor een deel werkelijkheid, toen bijna tegelijkertijd ineens twee futuristische tankstations werden geopend. Horst trad een nieuw tijdperk binnen, living in the fast lane kwam ineens binnen handbereik. ‘Service op zijn Amerikaans in een Amerikaanse sfeer’, schreef het Dagblad voor Noord-Limburg.

Vanaf zaterdag 11 september 1954 konden automobilisten terecht bij het Caltex-tankstation van Luc Kok aan de Venloseweg. Dit was volgens de krant uitgerust met ‘keurige toiletten en een gezellige wachtkamer’. Het zou dag en nacht open zijn. Met een reden, aldus de krant:

‘Horst ligt aan de route, die de groententransporten tussen het Westland en Duitsland zowel overdag als ’s nachts plegen te nemen. Het ligt derhalve voor de hand, dat er behoefte is aan servicestations voor de moderne koopvaarders van de weg, die hun gigantische trailers door de Horster straten loodsen en die liever onderweg even pauseren om bij te tanken en hun wagen even te laten nazien dan bij de toch al drukke grensovergangen hiermee extra tijd te verliezen.’

Ruim een week eerder, op donderdag 2 september, was aan de Venrayseweg ook al het vrijwel identieke Caltex-tankstation van Piet Janssen in gebruik genomen. De officiële opening hiervan volgde op 18 september. Ook dit tankstation was van alle gemakken voorzien. Het Dagblad voor Noord-Limburg:

‘De belangstelling van het deskundig personeel gaat bij dit service-station niet alleen uit naar de auto’s, maar niet minder naar degenen die deze auto bevolken. Zodra deze de oprijbaan naar de benzinepompen onder de wielen hebben, worden ze als gasten beschouwd. Er is voor hen een gerieflijke wachtkamer ingericht, en toiletten staan ter beschikking.’

Beide Horster tankstations staan niet op zichzelf: in juli 1954 was aan de Keulse Barrière in Venlo een Caltex-tankstation geopend dat veel overeenkomsten vertoont met die in Horst, zij het dat de luifel van dat Venlose station aanzienlijk groter was. Net als beide Horster tankstations was het gebouwd door het Horster aannemersbedrijf Poels en namen de Horster bedrijven Cortenbach, Keijsers en Van Well respectievelijk het stukadoorwerk, het timmerwerk en het schilderwerk voor hun rekening.

Alle drie deze tankstations kenmerken zich door een strakke belijning, smetteloos wit geschilderde muren, een eveneens witte luifel en een nagenoeg geheel in glas uitgevoerde voorgevel van de kiosk. Decoratieve elementen ontbreken, functionaliteit staat voorop. Het Dagblad voor Noord-Limburg noemde dit de ‘Californische stijl’. Je zou ook kunnen zeggen dat deze drie Noord-Limburgse tankstations veel stijlovereenkomsten hebben met het zogeheten Nieuwe Bouwen. Een exponent daarvan was de Sittardse architect Ben Schinkel (1909-1970). Hij ontwierp tal van tankstations in Limburg en het kan bijna niet anders of het Venlose en beide Horster tankstations zijn eveneens van zijn hand. Schinkel heeft ook het Caltex-tankstation in Withuis op zijn naam staan:

Dit is behouden gebleven en wordt momenteel gerenoveerd. Met beide Horster tankstations liep het aanzienlijk slechter af: dat aan de Venloseweg werd begin jaren zeventig het slachtoffer van de aanleg van een rondweg; dat aan de Venrayseweg moest een decennium later wijken voor een nieuw tankstation.

Oliecrisis (1) | Top 5 – Tankstations

Oliecrisis. Geschikt moment om eindelijk eens de exclusieve Horst-sweet-Horst top 5 van tankstations in Horst aan de Maas erin te gooien. In twee van mijn meest favoriete films aller tijden – O melissokomos (The Beekeeper) en Paris, Texas – spelen tankstations een belangrijke bijrol. Wat me zo aanspreekt in die tankstations? De onbestemde tristesse, het desolate, de leegte, het niet-alleen-maar-toch-eenzaam-gevoel dat ze uitstralen. Urenlang door het niets rijden, verlangend uitzien naar dat baken van licht in de verte om er bij aankomst achter te komen dat dat baken een voortzetting van het niets is.  

Naar tankstations met zo’n filmische allure is het in Horst aan de Maas tevergeefs zoeken – wist ik al bij voorbaat. Utiliteit in plaats van zwaarmoedigheid, functionaliteit in plaats van romantiek, zoals bij het tankstation hierboven aan de Midden Peelweg in Sevenum. Desalniettemin zijn ook de tankstations van Horst aan de Maas een top 5 waard. Komt ie:

5. Venloseweg, Sevenum

Overwegend dertien-in-een-dozijn-tankstations in Horst aan de Maas. Dit is daar een treffend voorbeeld van. Kraak noch smaak, zelfs geen huisstijl herkenbaar.

4. Californischeweg, Grubbenvorst

Ook al geen architectonisch wonder. Je zal maar op de eerste verdieping werken en de hele dag tegen die immense overkapping aan moeten kijken.
 
3. Lottumseweg, Broekhuizen

Waar vind je dat nog, een tankstation met, bij gebrek aan menselijke bemanning, een potige kip die een oogje in het zeil houdt?

2. Zwarte Plakweg, America

De Peel binnen handbereik. Enige tankstation in Horst aan de Maas dat enigszins het eind-van-de-wereld-gevoel oproept.

1. Stationsstraat, Horst

Het oog wil ook wat – en het oog krijgt wat. Tankstation Vissers staat op eenzame hoogte in het Horster tankstationlandschap. Hier geen allesbepalende corporate identity, maar architecten (Ben Keijsers en Huub Branderhorst) die hun eigenwijze gang zijn gegaan. De imposante dakconstructie, met een tot de hemel reikende mast, overheerst alles en verbindt alle onderdelen met elkaar. Van de voorkant bekeken zou je er een schip in kunnen zien, van de zijkant doet het zowaar denken aan een kerk.

N.B. Morgen hier aandacht voor enkele pareltjes uit de Horster tankstationhistorie, waaronder De Kamp.

Intermezzo – Kloosterhof (4)

28 januari 1976 was de dag waarop de Europese voetbalbond aandrong op minder voetbalwedstrijden op de televisie. 28 januari 1976 was de dag waarop in Oldehove een zwarte kroonkraanvogel werd gevangen. 28 januari 1976 was de dag waarop een school voor gehandicapte kinderen in Kampen dreigde met een kort geding tegen André van Duijn vanwege diens carnavalslied Willempie. Maar woensdag 28 januari 1976 was toch in de eerste plaats de dag waarop burgemeester Toon Steeghs het Horster winkelcentrum Kloosterhof officieel opende.

Op de plek van Kloosterhof had sinds de tweede helft van de negentiende eeuw klooster Nazareth gestaan. Na enkele jaren leegstand werd in februari 1975 begonnen met de sloop van het klooster. Het binnen een jaar geopende nieuwe winkelcentrum werd ontwikkeld door exploitatiemaatschappij Venrode uit Venray. Bij de opening bood het onderdak aan Coenen (huishoudelijke artikelen), Ron Kruytzer Optiek, de Nederlandse Credietbank, koffieshop Cox, Santecraem (bloemsierkunst), Bouw- en exploitatiemaatschappij Coppus, Jan Linders en Macoru (vermoedelijk een projectontwikkelaar).
   
Winkelcentra (shopping malls dien je tegenwoordig te zeggen) hebben altijd iets triests. Doods, wel willen maar niet kunnen, karakterloos, aangeharkt, goedkoop, grauwe middelmaat. Het betrekkelijk overzichtelijke winkelcentrumpje genaamd Kloosterhof vormde hierop geen uitzondering. Waarbij ter verdediging dient opgemerkt dat het ook moeilijk concurreren is als je de Sint-Lambertuskerk als buurman hebt. Deze ansichtkaart, enkele jaren na de opening uitgegeven door boek- en kantoorboekhandel en langjarig Kloosterhofhuurder Willems en Rietjens (later Willems, nog later Bruna), maakt het gebrek aan uitstraling pijnlijk duidelijk.

Verbouwingen die in de loop der jaren plaatsvonden maakten het er allemaal niet beter op. Als Kloosterhof al enige allure had, dan was dat uitsluitend te danken aan het mini platanenlaantje, evenwijdig aan de Kerkstraat.

Resteert een vraag die er niet echt toe doet, maar toch opkomt: bestaat winkelcentrum Kloosterhof binnenkort vijftig jaar? Of is er sinds Kloosterhof enkele jaren geleden werd gesloopt geen sprake meer van een winkelcentrum en dus ook niet van Kloosterhof? Ik zou zeggen dat laatste.    

Intermezzo – Iglo

‘Mooie iglo!’
‘Bedankt.’

En daar stokt het gesprek al. Een jaar of 7, 8, zijn ze. Voor small talk hebben ze geen tijd. Dit zijn twee mannen met een missie. Geconcentreerd tot op het bot, opperste toewijding. Geen lachje kan er vanaf. Hier wordt serious business bedreven, een ambitie nagejaagd. Met succes. Architecten, bouwvakkers of metselaars in de dop, deze mannen.

Intermezzo – Landbouwschool Hegelsom

Mijn opa van moederskant was afkomstig uit Meerssen. Een klassieker uit zijn herinneringenrepertoire was dat hij (1906-1997) in zijn jonge jaren had gedanst in het café-restaurant in de top van de watertoren in het nabijgelegen Schimmert. Die ongenaakbare watertoren, zo leerde ik later, was in 1926 ontworpen door Jos Wielders. Net als Alphons Boosten (1893-1951) en Frits Peutz (1896-1974) behoorde Sittardenaar Wielders (1883-1949) tot de meest vooraanstaande Limburgse architecten in de eerste helft van de twintigste eeuw. Lange tijd verkeerde ik in de veronderstelling dat Wielders geen sporen had nagelaten in Horst, in tegenstelling tot Boosten (Sint-Lambertuskerk) en Peutz (Mèrthal). Totdat ik er enkele jaren geleden achter kwam dat Wielders ontwerper is van de landbouwschool (de latere biologische school) aan de Stationsstraat in Hegelsom.

Een dezer dagen las ik in het jongste nummer van De Maasgouw (‘tijdschrift voor Limburgse geschiedenis en archeologie’) een bijdrage van Jos Pouls over de Schoutenhof in Epen. Ontworpen door Jos Wielders. Pouls plaatst Wielders in zijn artikel in een breder kader. Hij schetst hoe Wielders in het begin van zijn loopbaan moderne, zakelijke bouwstijlen zoals de Amsterdamse School en het Nieuwe Bouwen aanhing. Omstreeks 1930 bekeerde hij zich tot een meer traditionalistische, minder rationalistische en meer romantische en decoratieve stijl.

In de uit 1938 daterende landbouwschool met onderwijzerswoning in Hegelsom komt duidelijk de bekeerde Wielders tot uiting, dunkt me.

‘De school is mooi aangepast aan de landelijke omgeving’, schreef De Limburger na de officiële opening op 24 november 1939. ‘Het lijkt wel een boerderij’, sprak burgemeester Van Grunsven bij diezelfde gelegenheid. De Limburger Koerier noemde dat vervolgens ‘het beste compliment’ dat Wielders kon krijgen. Wat allemaal niet wegneemt dat uit de prominente plaats die Wielders het markante overkapte fietsenrek toebedeelde, beslist lef spreekt.

Zoals je ook zou kunnen zeggen dat het van enige eigenwijsheid getuigt om de ingang van de school niet te centreren. Opmerkelijk genoeg is de ingang in het voorlopig ontwerp uit juni 1938 trouwens wel degelijk gecentreerd.

De latere aanbouw heeft het oorspronkelijke aanzien van het gebouw helaas danig aantast. Ook de veel te nadrukkelijk aanwezige reclame-uitingen van de huidige gebruiker doen afbreuk aan het pand.

N.B. 1 Hoofd van de school was vanaf de stichting in 1938 tot 1958 Jan (‘meester’) Achten. Recentelijk is aan de overzijde van de school een straat naar hem vernoemd.

N.B. 2 Foto 1 en 2 en het fragment van de bouwtekening zijn afkomstig van de website van Heemkunde Hegelsom