Klein mysterie 617 – Atrium (3)

Hoewel mij geen actuele plannen bekend zijn die op enigerlei wijze afbreuk doen aan het atrium van de (Horster) Sint-Lambertuskerk en hoewel verantwoordelijk wethouder Van Rensch vier jaar geleden nog heeft gezegd dat het ‘ondenkbaar’ is dat het atrium wordt opgeofferd aan megalomane centrumplannen (klik hier), kan het geen kwaad op gezette tijden de onschendbaarheid van het atrium nog eens te benadrukken. Want zoals bekend zijn plannetjesmakers altijd kort van memorie en de crisis ten spijt hebben de plannetjesmakers op wonderbaarlijke wijze het hoofd boven water weten te houden.

De Sint-Lambertuskerk is gebouwd naar een ontwerp van Alphons Boosten. Terwijl de bouw nog moest beginnen, kwam Boosten op 2 januari 1951 te overlijden. Vervolgens werd Jan Witteveen, sinds 1946 verbonden aan het architectenbureau van Boosten, verantwoordelijk voor de uitvoering van de werkzaamheden. Toen de Sint-Lambertuskerk in 1977 25 jaar bestond, blikte De Echo van Noord-Limburg uitvoerig terug op de bouw met de toen 77-jarige Witteveen. In het door Jan Derix opgetekende gesprek komt uiteraard ook het atrium ter sprake. Witteveen legt uit dat Boosten aan de westzijde (de huidige atriumzijde) eigenlijk een groot plein had gewild: ‘Boosten wou een grote ruimte die de kerkganger eerst tot een zekere inkeer zou kunnen brengen. Toen dat niet ging door een groot plein om de kerk aan te leggen, heeft hij dat atrium bedacht.’

Ten tijde van het gesprek stond tegenover het atrium nog het patronaat. Een sta-in-de-weg voor het atrium, aldus Witteveen: ‘Het patronaat is een lelijk ding, dat moet eigenlijk weg. Als het patronaat weg zou zijn, kreeg je een ideale ruimtelijke werking voor het atrium.’ Enkele jaren later ging het patronaat inderdaad weg, maar Boosten en Witteveen zouden zich ongetwijfeld omdraaien in hun graf als ze wisten wat er voor in de plaats is gekomen.

Openbreken van het atrium, zou dat misschien iets zijn? Witteveen: ‘Nee, dat kan niet. Een atrium moet gesloten zijn. Je kunt van zo’n atrium toch geen passage gaan maken?’

Witteveen gruwt al evenzeer van de gedachte het atrium om te toveren in een soort overdekte markt: ‘Als men het atrium al ergens anders voor zou willen gebruiken, laat men er dan sommige tentoonstellingen in houden. Van beeldhouwwerken bij voorkeur, maar dan niet die wildemansdingen.’ Zelfs een fontein acht hij uit den boze: ‘Mijn opvatting is dat het atrium moet blijven zoals het is. En zoals het bedoeld is. Een gesloten ruimte. (…) Het atrium aan de romaanse kerken heeft nooit een andere functie gehad dan de mensen in de sfeer brengen, om in de goede stemming de kerk te betreden. Het was gewijde grond.’

Jan Derix sluit het gesprek en het stuk in stijl af: ‘Wij hopen nu maar dat degenen die voor het toekomstig beleid rond deze monumentale kerk verantwoordelijk zijn, zich bepaalde opmerkingen van u ter harte zullen nemen.’ Objectieve journalistiek is anders, maar de boodschap is ook een kleine dertig jaar later nog altijd actueel.

Klein mysterie 616 – Gasthoês (5)

Na lezing van het 23 bladzijden tellende ‘Voorstel tot het vaststellen van de kaders om te komen tot de revitalisering van het cultureel centrum ’t Gasthoês in Horst’ (klik hier en vervolgens op 07a rv) is één ding me ondanks alle verhulgelul en vaagtaal duidelijk: die Herberg De Troost in ’t Gasthoês, die komt er. Zes scenario’s werkte het gemeentebestuur uit voor de toekomstige opzet en exploitatie van het cultureel centrum. In vijf daarvan is een hoofdrol weggelegd voor Herberg De Troost. Aan het enige scenario zonder Herberg De Troost zijn volgens het college zoveel nadelen verbonden dat de gemeenteraad wel helemaal van de ratten besnuffeld zou zijn als hij op 10 februari uitgerekend voor uitwerking van dit scenario zou kiezen.

Kiezen voor Herberg De Troost betekent kiezen voor een ‘uniek’ concept, aldus het college. Wat dat concept precies inhoudt en wat het unieke eraan is, blijft ook ditmaal vaag. Best vreemd voor een miljoeneninvestering. De gemeenteraad valt daarom niet langer serieus te nemen als hij op 10 februari al een keuze voor een van de scenario’s zou maken. Eerst dient er eindelijk klaarheid te komen over wat dat Herberg De Troostconcept nu precies behelst. Toon de meerwaarde van dat concept eens aan, bijvoorbeeld aan de hand van een aantal concreet uitgewerkte voorbeelden. En hoe ziet de organisatievorm van Herberg De Troost eruit? Uit wie bestaat Herberg De Troost? Worden Herberg De Troostmensen gedetacheerd in ’t Gasthoês? Zo ja, hoeveel? Voor hoeveel uur? Waaruit bestaat de expertise van de Herberg De Troostmensen? In het raadsvoorstel wordt geschermd met de persoonlijke kennis en vaardigheden en het ‘zeer uitgebreid netwerk’ van de leden van het Herberg De Troostcollectief. Dat wekt de indruk dat het concept staat of valt bij de inbreng van enkele personen. Welke waarborgen zijn er voor continuïteit?

Het kan toch niet zo lastig zijn een en ander in een notitie van een bladzijde of tien te verwoorden? Bij gebrek aan een of meerdere uitgewerkte alternatieven voor Herberg De Troost zou er voor de gemeenteraad ook dan nog altijd niet daadwerkelijk iets te kiezen vallen, maar de huidige spraakverwarring over Herberg De Troost zou tenminste tot het verleden behoren. Sowieso valt te verwachten dat ook het provinciebestuur een deugdelijke onderbouwing van het Herberg De Troostconcept eist alvorens een miljoen of drie, vier onze kant op te laten gaan. Dat die provinciale miljoenenbijdrage cruciaal is, wordt overigens fraai verhuld in het raadsvoorstel. Blijkbaar beschouwt het college de provinciale steun als een feit. Is hierover in de achterkamertjes misschien al een deal gesloten?

Er valt warempel nog wel meer te zeggen over dit raadsvoorstel. Zo moet ik een andere keer misschien maar eens wat woorden vuilmaken aan de manier waarop het college de bibliotheek ’t Gasthoês probeert in te rommelen. Voor nu wil ik het laten bij een oproep tot openbaar eerherstel voor Toon Poels. Dit voormalige CDA-gemeenteraadslid hamerde in de voorvorige raadsperiode tot vervelens toe op de noodzaak van een ontmoetingsruimte in Hof te Berkel. Telkens werd hij weggehoond: haha, die Poels toch, snapt hij nou werkelijk niet dat een ontmoetingsruimte niet past in het unieke concept van Hof te Berkel? En nu: zonder blikken of blozen pleit het college in het raadsvoorstel voor een ‘laagdrempelige ontmoetingsfunctie voor ouderen in ’t Gasthoês’ omdat die in Hof te Berkel niet voorhanden is. Het kan verkeren.

Intermezzo – Joep Haffmans

En zo stuitte ik in mijn vrij omvangrijke collectie (kopieën van) krantenknipsels ineens op een artikel dat je met de wetenschap van nu toch wat anders leest dan het werd gelezen op de dag van publicatie. Het betreft een artikel uit het Dagblad voor Noord-Limburg van vrijdag 7 juli 1978. ‘“Spionage” van kerkbestuur Horst schrikt kapelaan af’, zo luidt de kop. Het gaat over de benoeming van een kapelaan in Horst. Een benoeming die in kannen en kruiken leek, maar uiteindelijk door de (enige) kandidaat zelf werd afgeblazen. Zijn naam? Joep Haffmans.

Joep Haffmans (1943-2007) werd in 1974 door de bisschop van Roermond, Jo Gijsen, tot priester gewijd. Hij was vervolgens een aantal jaren kapelaan in Sittard. In 1984 volgde zijn benoeming tot deken van Gulpen. Dat bleef hij tot 2006, toen hij na beschuldigingen van onder meer fraude zelf ontslag nam. Een door justitie in gang gezet strafrechtelijk onderzoek naar vermeende verduistering van gelden werd gestaakt na het plotselinge overlijden van Haffmans in 2007.

Uit het krantenartikel blijkt dat het bisdom Haffmans in 1978 polste voor de functie van kapelaan in Horst. Haffmans verklaarde zich akkoord, maar het Horster kerkbestuur nam vier weken bedenktijd. Die gebruikte het onder meer om informatie over Haffmans te verzamelen. Uit de krant: 

‘Sommige leden van het kerkbestuur zouden omtrent Haffmans inlichtingen hebben ingewonnen op een manier die als “spionage” is ondervonden. Deken Ben Janssen van Sittard bevestigd [sic] dat men bij instanties en particulieren in de huidige standplaats van de kapelaan zou hebben geïnformeerd naar de reden van diens overplaatsing, alsof deze overplaatsing het gevolg zou zijn van bepaalde misstappen.’

Haffmans was niet gediend van deze handelwijze en besloot de benoeming niet te aanvaarden, aldus de krant. Het Horster kerkbestuur wenste niet inhoudelijk in te gaan op de gang van zaken. Kapelaan Ad van der Meijden: ‘Anders ontstaat er een moeilijke en onverkwikkelijke affaire, waarmee niemand is gediend.’ Deken Janssen van Sittard toonde zich wel bereid tot commentaar: 

‘Het speurwerk van sommige Horster kerkbestuurders in Sittard heeft een achterbakse indruk gemaakt. Waarom zijn ze niet bij mij gekomen? Ik ben nota bene geboren en getogen in Meterik. Als Horst meer dan vier weken tijd nodig heeft om mijn kapelaan goed te keuren voor opneming in het zielzorgteam, en als men op deze manier zijn doopceel meent te moeten lichten, geef ik Joep Haffmans groot gelijk dat hij er geen zin meer in heeft.’

Janssen karakteriseerde Haffmans aldus de krant als ‘een consciëntieus zielzorger, die in verschillende opzichten zeer progressief is’. Consciëntieus. Ik heb het voor de zekerheid nog even opgezocht. ‘Eerlijk en zorgvuldig’, zegt Van Dale. Juist ja. 

Actualisatie – Olifantenpaadjes (16)

Op 2 januari 2012 bestempelde ik dit olifantenpaadje, gelegen aan het nog altijd naamloze steegje tussen Smidseplein en Veemarkt, tot veelbelovendste Horster olifantenpaadje van dat moment (klik hier).

Een half jaar later heette het (klik hier) over hetzelfde olifantenpaadje:

‘Hoewel ik (onderweg naar bakkerij Gerards-Steeghs – ja, die van die overheerlijke kersenkruimelvlaai) zelf minimaal eenmaal per week m’n best doe dit paadje op te stoten in de vaart der olifantenpaadjes moet ik tot m’n ongenoegen toch constateren dat het wat blijft steken in z’n ontwikkeling. Kunnen we het niet met z’n allen een impuls geven? Overigens: ook als er een auto geparkeerd staat (hetgeen bijna altijd het geval is), hoeft u zich niet geremd te voelen gebruik te maken van het paadje. Het zou toch zonde zijn als het een vroege dood zou sterven?’

De Werdegang van dit olifantenpaadje in de afgelopen drie jaar heb ik helaas niet fotografisch vastgelegd. Maar neem van mij aan dat het bepaald niet in z’n ontwikkeling bleef steken. Integendeel: het groeide uit tot een volwaardig olifantenpaadje, een anarchistisch lichtpuntje  te midden van de schier eindeloze steenvlakten die het centrum van Horst teisteren. Anarchistisch lichtpuntje? Dat kunnen we natuurlijk niet hebben in Horst. En dus heeft de netheidspolitie deze week weer eens genadeloos toegeslagen.

Beplanting beetje herschikt, paaltjes geplaatst, ijzerdraadje gespannen, olifantenpaadje verdwenen, alles weer netjes – kleinburgerlijk Horst kan weer rustig gaan slapen. De vraag is alleen of het olifantenpaadje zich iets gelegen laat liggen aan de netheidspolitie en haar maatregelen.

Olifantenpaadjes zijn weerbarstig en geven zich niet zomaar gewonnen. Ik heb daarom goede hoop dat het geschut dat de netheidspolitie afgelopen week heeft ingezet niet grof genoeg is en dat het paadje zich voor het moment even in de luctorfase (‘ik worstel’) bevindt. Laat er enkele weekeinden en vooral drie dagen carnavalsgeweld overheen gaan en ik ben ervan overtuigd dat de emergofase (‘ik kom boven’) lonkt. Daarvoor laten die paaltjes zich gewoonweg te eenvoudig uit de grond rukken en laat dat ijzerdraadje zich te eenvoudig molesteren. Daarna rust op ons de verplichting het paadje weer in volle glorie te doen herrijzen. Ik reken op u.

Top 5 – Officieuze Horster straatnamen (2)

De officieuze straatnamen zijn er de laatste jaren helaas wat bij ingeschoten. En dat terwijl mijn verzameling toch behoorlijk is gegroeid en zich de nodige spectaculaire ontwikkelingen op het officieuze straatnamenfront hebben voorgedaan. Wat dacht u bijvoorbeeld van de opzienbarende en geheel ten onrechte door mij tot dusverre veronachtzaamde naamsverandering van het Turfstèkersplein in America? Deze foto dateert van 2010:

Deze van gisteren:

De troosteloosheid van het plein lijkt er overigens alleen maar groter op geworden.

Een opmerkelijke trend, waarneembaar bij zowel officiële als officieuze straatnamen, is de opmars van het ‘pedje’,

in Melderslo (Nachtegaallaan) ook wel gespeld als ‘pêdje’.

Hoewel ik in de tussenliggende jaren sporadisch aandacht heb geschonken aan officieuze straatnamen (klik links in het menu met labels op ‘straatnamen’) acht ik de tijd meer dan rijp om na bijna zeven jaar met een tweede top 5 van officieuze, hier nog niet eerder ter sprake gekomen straatnamen te komen (klik hier voor de eerste):

5. Piet Roeffenplein, visvijver De Steeg, Parallelweg, Grubbenvorst

Officieuze straatnaam of niet: straatnaamborden horen niet te worden ontsierd door reclameborden en al helemaal niet door reclameborden van Eurotackle. 

4. Hans Jacobs Plein, Nusseleinstraat, America

Werkt niet bepaald leesbaarheidbevorderend, die zwarte letters op een blauwe achtergrond. ‘ACC ’t Veule’ (als u het kunt lezen) staat voor AutoCrossClub ’t Veule. Denk overigens niet aan een idyllisch, door bomen omzoomd plein bij het Hans Jacobs Plein:

3. ’t Engelenlaantje, De Donckstraat, Sevenum

Uit angst mogelijk oude en diepe wonden open te rijten bij de straatnaamgever bedwing ik al jarenlang mijn nieuwsgierigheid naar de aanleiding voor dit bordje en de neiging daarover te gaan speculeren.

2. Boutenpedje, Sint-Jorisweg, Hegelsom

Leden van het koninklijk huis daargelaten worden officieel erkende straten slechts bij uitzondering (denk aan Nelson Mandela) vernoemd naar nog in leven zijnde personen. Bij officieuze straatnamen ligt dat anders of misschien zelfs wel andersom. Maar waarom gemeenteraadslid Roy Bouten nu uitgerekend in het buitengebied van Hegelsom op deze manier wordt geëerd?

1. Henk Lenssenpedje, Nieuwstraat, Horst

Prachtig diepblauw bordje met ouderwetse belettering. ‘Lenssen’ en ‘pedje’ gelukkig niet van elkaar gescheiden daar een spatie. Dat met ‘steeg’ of ‘gats’ de lading beter zou zijn gedekt, nemen we maar voor lief.

Klein mysterie 615 – Gasthoês (4)

Website 1Limburg bericht zojuist dat het college van burgemeester en wethouders van Horst aan de Maas zes varianten heeft laten uitwerken voor de verbouwing van cultureel centrum ’t Gasthoês (klik hier). In de gemeenteraadsvergadering van 10 februari worden ze besproken. Maar op voorhand laat het college al weten dat het de voorkeur geeft aan de 7,8 miljoen euro kostende Herberg De Troostvariant.

Wat behelst het unieke Herberg De Troostconcept voor ’t Gasthoês eigenlijk? Burgemeester Kees van Rooij heeft dat op 11 november jl. tijdens een openbare raadsthemabijeenkomst desgevraagd heel helder uitgelegd. U kunt die uitleg hier beluisteren (ga naar 1.18.27), maar voor uw gemak heb ik de 172 woorden waarin de burgemeester voor eens en voor altijd alle onduidelijkheid over het Herberg De Troostconcept uit de wereld helpt ook maar even uitgetikt. Komen ze:

‘Herberg De Troost bestaat natuurlijk al als een concept dat op verschillende plekken is uitgevoerd. En dat heeft in zich, zo heb ik het in ieder geval beleefd, iets van die herberg. Van gastvrijheid, je bent er welkom, laagdrempelig, d’r is voor iedereen plek, je hoort er muziek, het geeft ook wat inspiratie. Dat is voor mij Herberg De Troost. En dat kun je ook vormgeven in hoe je een gebouw inricht. Hoe je het die uitstraling geeft dat het niet een gebouw is dat gesloten is (dat we natuurlijk ook kennen) en dat je denkt ‘Wat zit er achter die deuren?’, maar dat die openheid en dat welkom van een herberg uitstraalt. Zodat ouderen, die er nog niet binnen zijn geweest, zeggen ‘Ik stap daar naar binnen’, ook al zijn jongeren er muziek aan het maken. Dat is voor mij, maar misschien maak ik het te mooi, het concept van Herberg De Troost. Maar iedereen mag het invullen en er zijn creatieve mensen die het straks ook handjes en voetjes kunnen geven.’

Ik zei het toch: glas- en glashelder. En het mag dan een paar centjes kosten, dankzij onze burgemeester weten we wél exact waar die 7,8 miljoen euro naartoe gaan.  

Klein mysterie 614 – Raymond (4)

Je kon er op wachten: ook ons geacht Hegelsoms Tweede Kamerlid Raymond Knops heeft zich aan het front gemeld. Per tweet uiteraard, want dat is met de minimaalste inspanning het maximaalst scoren. Vrijdag 9 januari, 12.04 uur: ‘Zijn linkse partijen nu eindelijk af van jarenlange pleidooi om inlichtingendiensten in te perken? Intelligence is van levensbelang.’ Beproefd recept: het is allemaal de schuld van links. Om dat te benadrukken maakt-ie 19 minuten later ook maar meteen korte metten met Ineke van Gent. Het voormalige Tweede Kamerlid voor GroenLinks heeft het namelijk gewaagd een foto van een gebroken geweer te twitteren, vergezeld van de tekst ‘Laten we deze weer dragen’. Raymond serveert haar – uiteraard per tweet – in vijf woorden, één komma, vier spaties en drie puntjes af: ‘Tja, naïviteit kent weinig grenzen...’ ‘Punt gemaakt’, zal hij zwelgend in zelfgenoegzaamheid hebben gedacht.

Ach, misschien heeft-ie nog wel gelijk ook. Misschien is het inderdaad wel naïef om te denken dat wereldvrede te bereiken valt zonder dat een schot wordt gelost. Maar is het niet nog veel naïever om te denken dat méér wapens, méér intelligence, méér soldaten, méér agenten de wereldvrede ook maar een stap dichterbij zullen brengen? Heeft al dat westers geweld in Irak, in Afghanistan en waar al niet meer, ons de afgelopen jaren dan zoveel verder gebracht? Of zou dat westers geweld misschien mede aan de bron staan van gebeurtenissen zoals afgelopen week in Parijs?

Als fervent volger van z’n tweets krijg ik de indruk dat ons geacht Hegelsoms Tweede Kamerlid een trouw lezer van De Telegraaf is. Dat mag uiteraard. Móet waarschijnlijk zelfs als een zekere neiging tot populisme je niet helemaal vreemd is. Toch kan het, zelfs voor Tweede Kamerleden met een zekere neiging tot populisme, geen kwaad de blik te verbreden. In dat kader zou ik ons geacht Hegelsoms Tweede Kamerlid graag een artikel van Tom-Jan Meeus in NRC Handelsblad van zaterdag willen aanbevelen.

In een reactie op een reactie op voornoemde tweets schreef Raymond dat ‘onze westerse vrijheden’ in het geding zijn. Meeus bestrijdt die – deze week veelgehoorde – opvatting:

‘Veel Franse scènes deze week [waren] zonder meer afschuwelijk. Maar ze namen de aarzeling over die grote woorden niet weg. Dat de democratie, de vrijheid of het vrije woord worden bedreigd – ik zag eerder het omgekeerde: zoveel overtuigde aanhangers had je lange tijd niet op de been gesignaleerd. Dus er wankelde deze week van alles – maar niet het vrije woord, laat staan de vrijheid.’  

‘Is maar een mening’, zou je kunnen zeggen. Maar het aardige is dat Meeus het hier niet bij laat. Hij refereert aan de spijt die vijf jaar na 9/11 overal in de Verenigde Staten, en niet het minst in Republikeinse kringen, viel op te tekenen over de uit 9/11 voortvloeiende grote woorden en agressieve aanpak. Hij refereert ook aan een gesprek dat hij had met Mark Fallon, de special agent die was belast met het strafrechtelijk onderzoek naar Bin Laden:

‘Hij [Fallon] had zich tegen het martelen van verdachten gekeerd mede omdat hij, in eerdere onderzoeken naar All-Qaeda, gemerkt had dat je terroristen pas aan je zijde krijgt als je je in ze verdiept. Agressie is zinloos, woede helpt niet. “Alles draait om empathie”, zei hij. Dus u bepleit thee drinken met terroristen, vroeg ik. “Absoluut”, zei hij, “want dat verwachten ze niet.”’

Ons geacht Hegelsoms Tweede Kamerlid zou ongetwijfeld al twitterend op het artikel van Meeus reageren met ‘Tja, naïviteit kent weinig grenzen ...’. Hij zou het ook serieus kunnen nemen en er naar handelen of het desnoods beargumenteerd de grond in kunnen boren. Maar dat is waarschijnlijk (je weet maar nooit) teveel gevraagd van een Tweede Kamerlid met een zekere neiging tot populisme.

Top 5 – Horster potloden

Behalve de week van twee lokale hoogwaardigheidsbekleders die gestoken in een ‘Je suis Charlie’-shirt een statement maakten op een carnavalszitting (klik hier), was de afgelopen week natuurlijk ook de week van het potlood. De glorious return van het potlood mogen we gerust zeggen, na vele jaren van marginalisatie teweeggebracht door pc, tablet, laptop, iphone en wat dies meer zij. Ik moet eerlijk bekennen dat het potlood ook bij mij wat uit beeld was geraakt. Hoe kan ik het potlood het beste rehabiliteren? Natuurlijk door middel van een top 5 van Horster potloden! De samenstelling daarvan viel om de dooie drommel nog niet mee, zo heel veel openbare potloden kent Horst aan de Maas nou ook weer niet. Bovendien is het nogal eens lastig onderscheid maken tussen een potlood en een pijl. Dit bordje bijvoorbeeld heeft alle uiterlijke kenmerken van een potlood,

maar gezien het opschrift lijkt het toch eerder bedoeld als pijl dan als potlood. Enfin, uiteindelijk is het toch gelukt met die top 5. Komt-ie:   

5. Recht tegenover de vorige week hier besproken palm (waarover we deze week in Hallo Horst aan de Maas zo teleurstellend weinig méér te weten zijn gekomen) ontdekte ik vorige week bij een Hang On geheten bedrijf warempel een potlood met een vlijmscherpe (zo zien we potloden het liefst) punt:

4. Van Dale vermeldt als vijfde betekenis van potlood ‘penis’. Bij potloodventer staat ‘exhibitionist’. Bij exhibitionist staat ‘persoon die lijdt aan exhibitionisme’. Bij exhibitionisme staat ‘psychische stoornis gekenmerkt door het ontlenen van seksuele opwinding aan het vertonen van de geslachtsdelen aan onbekenden’. Aan de Wittebrugweg, van Horst uit gezien net vóór het A73-viaduct, zat jarenlang een potloodventer met een behoorlijk stijf potlood op een fiets (klik op de afbeelding om haar te vergroten):

3. Nu we toch in de buurt van de A73 zijn: het grootste Horster potlood staat in de Kasteelse Bossen. Het is ook wel eens aangeduid als ‘de Eiffeltoren van Horst’

 (Parijs!!), maar daarmee doe je dit potlood tekort:

2. Het verkiezingspotlood mag uiteraard niet ontbreken in deze top 5. Gelukkig beschik ik over een fraaie collectie papieren verkiezingspotloden. Om nostalgische redenen heb ik gekozen voor het oudste, daterend uit 1966 (als u op de afbeelding klikt om haar te vergroten én als u een respectabele leeftijd heeft herkent u wellicht de potloodvasthouders):

1. Gisteren zag ik het ineens hangen, aan het hek van een paardenwei aan de Melatenweg:

Eveneens een statement? Of hangt het er al jaren maar ben ik er altijd achteloos aan voorbijgegaan?

Intermezzo – Belgische vluchtelingen (2)

Op 24 november beloofde ik (klik hier) nog een keer terug te komen op de kinderen uit Dendermonde en omgeving die tijdens de Eerste Wereldoorlog in Horst werden opgevangen. Bij dezen dan.

Het is aan Loe Derix te danken dat het verhaal van de Belgische vluchtelingen een kleine 25 jaar geleden aan de vergetelheid werd ontrukt. Loe stuitte er op bij zijn naspeuringen voor de boekenreeks Oud Horst in het nieuws. Hij dook vervolgens in de archieven, spoorde de nog in leven zijnde vluchtelingen-van-toen op, sprak met hen en haalde hen op 8 november 1991 naar Horst voor de presentatie van deel 3 van Oud Horst in het nieuws. In dat deel doet hij uitvoerig verslag van zijn zoektocht – ik kan het iedereen ter lezing aanbevelen.

In het kielzog van Loe sprak ook journalist Robert Bloemen in 1991 met enkele inmiddels hoogbejaarde Dendermondse Horstgangers. De weergave daarvan werd gepubliceerd in het Dagblad voor Noord-Limburg van 2 november van dat jaar.

Wat me bij teruglezing van zowel Oud Horst in het nieuws als het artikel van Robert Bloemen trof, waren de slechte herinneringen van twee voormalige vluchtelingen aan hun verblijf in het door de Zusters van Liefde gerunde Sint-Antoniusgesticht, het huidige Gasthoês.

De in 1991 86-jarige Omer Moortgat verbleef van 1915 tot 1918 samen met zijn broer René in het Sint-Antoniusgesticht. Ze sliepen er op zolder. Omer in het Dagblad voor Noord-Limburg:

‘Soms was het verschrikkelijk op die zolder. Vooral in de winter. De ijspegels hingen vaak tot in mijn bed. Je sliep op twee dunne matrassen. Hoewel ik het niet mocht, nam ik één matras als extra deken. Zo had je het tenminste nog een beetje warm.’

Over het eten dat Omer en zijn broer kregen voorgeschoteld noteert Robert Bloemen: 

‘Hij herinnert zich dat hij regelmatig vlees en vis moet halen voor de zusters, maar zelf nauwelijks vis te eten krijgt. Vriendelijke Horster boeren geven hem af en toe wat melk, maar in het klooster staat nooit melk op tafel. Hij en zijn broertje mogen bij bakker Houben in het dorp af en toe de overgebleven taartjes opeten. Zulke tractaties kon je bij de nonnen wel vergeten, meent Omer.’

Jozef Rydant, 82 in 1991, heeft nauwelijks andere ervaringen. Uit Oud Horst in het nieuws:

‘Mijn herinneringen aan het St.-Antoniusgesticht zijn niet erg positief. De sfeer was er wat pensionaatachtig. Ik weet bijvoorbeeld nog dat ik eens twee dagen lang gedwongen werd om spek, dat ik niet lustte, toch op te eten.’

In 1918, als de wapenstilstand een feit is, keren de Belgische kinderen huiswaarts. Hun speelgoed en spaarpot mogen de gebroeders Moortgat niet meenemen van de zusters. Omer in het Dagblad voor Noord-Limburg:

‘Ik was misdienaar op het gesticht. Jonge priesters stopten me dagelijks wat geld toe. Ik had zodoende een dikke spaarpot! Het was laf van de nonnen. Ze wisten dat we thuis in Dendermonde niets hadden. Als Zusters van Liefde hadden ze mij toch wat geld mee kunnen geven?’

Dezer dagen worden moslims allerwegen opgeroepen zich openlijk te distantiëren van de gedragingen van bepaalde geloofsgenoten. Volstrekt onzinnig in mijn ogen. Maar als we toch op die manier bezig zijn dan kan het ongetwijfeld ook geen kwaad als de Horster katholieken zich openlijk distantiëren van de gedragingen van bepaalde geloofsgenoten in het verleden.

Intermezzo – Complexen en gebouwen (1)

Eén van de dingen die ik heb opgestoken van de dorpswandeling die ik onlangs maakte met stedenbouwkundige Anthony Wijnen (klik hier), is dat er een onderscheid bestaat tussen gebouwen en complexen. Kort door de bocht geformuleerd zegt Anthony: een gebouw is een eenheid met een eigen identiteit. Het heeft een min of meer logische, herkenbare structuur, te vergelijken met een tekst die ook een bepaalde opbouw heeft. Een complex ontbeert dit vaak: het is een samengesteld geheel, ingewikkeld, onontwarbaar. Dit maakt het lastig er een betekenis aan te geven of er een eenheid met een eigen identiteit in te herkennen.

Klinkt misschien wat abstract en theoretisch, maar enkele Horster voorbeelden maken meteen duidelijk wat Anthony bedoelt. Zonder dat we het er expliciet over hebben gehad, denk ik dat Anthony het voormalige Sint-Antoniusziekenhuis (en latere Elzenhorst) ondanks z’n omvang een gebouw en geen complex zou noemen: een eenheid met een herkenbare structuur, met kop en staart. Het had niets te verbergen, het was wat het was.

Hoe anders is dan De Smidse. Typisch voorbeeld van een complex, aldus Anthony. Hij illustreert dit aan de hand van het verschil tussen voor- en achterzijde. Aan de zijde van het Wilhelminaplein lijken het door de pandsgewijze indeling afzonderlijke gebouwen. Dat draagt zeker bij aan de sfeer op het plein, maar tegelijkertijd is het ook slechts een decor. De grote bouwmassa wordt als het ware verzacht door de gevelindeling aan de pleinzijde.

Aan de zijde van de achterliggende parkeerplaats, waar de entree van de woningen ligt, onthult De Smidse volgens Anthony zijn ware aard. Daar wordt de bouwmassa bepaald niet gemaskeerd. Daar zie je ook dat De Smidse één groot bouwblok is, dat bovendien een schaalniveau groter is dan zijn omgeving. Dit alles maakt het tot een lastig te duiden geheel, waaraan moeilijk een identiteit valt af te lezen.

De Librije daarentegen heeft wel een eigen identiteit, vindt Anthony: ‘Een stoer gebouw dat veel eenduidiger en herkenbaarder is.’ Wat niet wegneemt dat hij ook bij De Librije wel enkele vragen heeft. Zo mist hij een duidelijke voor- en achterkant. Of probeer de ingang eens te vinden. Verder begrijpt hij de tuin op het noorden niet helemaal. En ook voor De Librije geldt dat Anthony het qua schaal niet echt vindt passen in zijn omgeving.

Misschien allemaal geen wereldschokkende bevindingen, maar ik herhaal: toch goed dat iemand je eens met de neus op de feiten drukt, toch goed dat iemand je eens met andere ogen laat kijken naar de omgeving waarin je dagelijks verkeert.

Toen dit stukje klaar was, stuurde ik het naar Anthony met de vraag of hij er zich mee kon verenigen. Ik kreeg een heel epistel terug. Dat sloot hij af met de opmerking ‘Wim, ik weid nogal uit, maar hoop dat je hier één of twee zinnen uit kan halen, ha ha’. Maar ik zou het zonde vinden er één of twee zinnen uit te halen. De reactie van Anthony biedt namelijk een prachtig inkijkje in de denkwereld van een stedenbouwkundige, ook nog gelardeerd met Horster voorbeelden. Zie dit stukje daarom als mijn interpretatie van wat Anthony over complexen en gebouwen te zeggen heeft. In Intermezzo – Complexen en gebouwen (2) (klik hier) nuanceert en verdiept Anthony dit stukje vervolgens in eigen woorden. 

Intermezzo – Complexen en gebouwen (2)

Toen het stukje over complexen en gebouwen (klik hier) klaar was, stuurde ik het naar Anthony Wijnen met de vraag of hij er zich mee kon verenigen. Ik kreeg een heel epistel terug. Dat sloot hij af met de opmerking ‘Wim, ik weid nogal uit, maar hoop dat je hier één of twee zinnen uit kan halen, ha ha’. Maar ik zou het zonde vinden er één of twee zinnen uit te halen. De reactie van Anthony biedt namelijk een prachtig inkijkje in de denkwereld van een stedenbouwkundige, ook nog gelardeerd met Horster voorbeelden. Intermezzo – Complexen en gebouwen (1) (klik hier) moet daarom worden gezien als mijn interpretatie van wat Anthony over complexen en gebouwen te zeggen heeft. In dit stukje nuanceert en verdiept Anthony dat eerste stukje in eigen woorden.   

‘Een stedenbouwkundige kijkt in de regel naar de samenhang der dingen. Tussen de ene plek en de andere, tussen gebouwen en openbare ruimte, tussen gebouwen onderling. Je snapt wel dat de beoordeling van deze samenhang deels subjectief is omdat het gaat om een gevoel: een gevoel voor schaal en verhoudingen.’

‘Het gaat niet zozeer over mooi of lelijk als wel over communicatie. Een gebouw draagt iets bij aan een omgeving. Het is als het ware in communicatie met zijn omgeving en ontleent of geeft er betekenis aan. De voorkant van De Smidse draagt dus bij aan de sfeer op het Wilheminaplein maar tegelijkertijd domineert het het plein en het voormalige postkantoor.’

‘Een gebouw is óók in communicatie met wie het bewoont, gebruikt of bekijkt. Een gebouw is er namelijk niet voor zichzelf maar voor de bewoners, gebruikers en bekijkers. Naar mijn idee draagt een gebouw bij aan de betekenis van een locatie als het “gelezen” kan worden en zich laat (her)kennen. Dat kan in één oogopslag of juist in een aantal stappen. Sommige gebouwen moet je eerst begrijpen om ze te kunnen waarderen, net als schilderijen.’

‘Ik vind het belangrijk dat mensen de aard, opzet of betekenis van een gebouw kunnen aflezen, het kunnen herkennen. Dit wordt vergemakkelijkt bij een archetype van een gebouw, bijvoorbeeld een huis, een kasteel, een schuur of een boerderij. Als een gebouw herkenbaar is kan het ook betekenis krijgen of betekenis geven aan een locatie en waarde krijgen, niet alleen voor bewoners en gebruikers, maar ook voor de inwoners en bezoekers van een plaats.’

‘In mijn visie heeft een gebouw dus een communicatieve functie. Het communiceert met zijn omgeving. Dit leidt tot herkenning, erkenning (denk aan pand Mooren), waarde en waardering. Ik vind het als stedenbouwkundige belangrijk dat mensen er een band mee kunnen opbouwen. Wat passend is, is vaak afhankelijk van de locatie. Op de ene plaats past een stoer gebouw, op de andere een gebouw dat refereert aan de historische betekenis van een plek (denk aan de kasteeltorens van het Parkhotel) en weer ergens anders is misschien juist eerder een bescheiden gebouw op z’n plaats dat zich voegt in zijn omgeving.’ 

‘Het verschil tussen een gebouw en een complex is dat een gebouw afleesbaar, herkenbaar is in zijn onderdelen. Het laat zien wat het is of het nodigt uit het te ontdekken en te waarderen. Een complex heeft dat niet, het is noch het een noch het ander, vlees noch vis. Er zit vaak geen energie in. De onderdelen kloppen niet met elkaar. Het wil bijvoorbeeld een statig pand zijn, maar daarvoor is het dan eigenlijk weer te groot. Dan wordt het dus een lookalike (denk aan De Smidse: wel sfeer, geen schaal). Of er zit geen deur in enz. In dat geval communiceert het complex niet met zijn omgeving en is de kans op waardering ook kleiner.’ 

‘Ik denk overigens wel dat de meeste mensen De Smidse mooi vinden. Vanuit stedenbouwkundig oogpunt doet mooi of lelijk niet ter zake. Maar natuurlijk is het prima als inwoners en gebruikers er tevreden over zijn. Een gebouw of een aangelegde openbare ruimte is wat mij betreft ook van de bewoners en gebruikers en inwoners. Als ontwerper moet je het dan loslaten en eventuele problemen die in het gebruik nog kunnen ontstaan oplossen.’